خبرگزاری مهر – گروه سلامت: اهدای خون یکی از سادهترین و در عین حال مؤثرترین راهها برای نجات جان انسانها است. در جهانی که هر لحظه ممکن است فردی به دلیل سانحه، جراحی یا بیماریهای خاص به خون نیاز پیدا کند، این عمل انساندوستانه کمک بزرگی میکند.
در همین راستا خبرنگار مهر با بابک یکتاپرست معاون اجتماعی سازمان انتقال ایران گفتگویی داشته است.
آیا وضعیت ذخایر خونی کشور مطلوب است؟
یکتاپرست: ذخایر خونی کشور در حال حاضر در سطح مطلوبی قرار دارد و پاسخگوی نیاز مراکز درمانی است. با این حال، برخی مناطق کشور به دلیل شرایط خاص جمعیتی و درمانی با چالشهای ویژهای در تأمین خون و فرآوردههای خونی مواجه هستند.
استانهایی مانند سیستان و بلوچستان به دلیل الگوی مصرف خاص، نیاز مستمر و بالایی به خون دارند. در این استان حدود ۳۵۰۰ بیمار مبتلا به تالاسمی زندگی میکنند که هر یک بهصورت ماهانه باید دو واحد خون یا فرآورده خونی دریافت کنند. این موضوع باعث شده است که بهطور ثابت، ماهانه حدود ۷ هزار واحد خون برای این بیماران تأمین شود.
با وجود برنامهریزی برای تأمین این میزان خون، در برخی مقاطع، حوادث ناگهانی و شرایط اورژانسی باعث برهم خوردن توازن ذخایر خونی میشود. از جمله این موارد میتوان به حوادث ترافیکی در سطح استان اشاره کرد که به دلیل شرایط خاص جادهها، گاهی با تصادفهایی همراه است که تعداد بالایی مصدوم دارند. در چنین شرایطی، مراکز درمانی ناچار میشوند از خونهایی که برای بیماران خاص، از جمله بیماران تالاسمی، رزرو شده بود استفاده کنند.
در مواردی گزارش شده است که به دلیل ورود ناگهانی مصدومان متعدد به یک بیمارستان، از دو واحد خونی که برای یک کودک مبتلا به تالاسمی در نظر گرفته شده بود، تنها یک واحد به بیمار اختصاص یافته و واحد دیگر برای موارد اورژانسی مصرف شده است. این تصمیمها با هدف مدیریت بحران و نجات جان بیماران انجام میشود، اما فشار مضاعفی بر چرخه تأمین خون وارد میکند.
همچنین نمونههایی از بارداریهای پرخطر و خونریزیهای شدید حین زایمان ثبت شده که در آنها حتی تا ۹ کیسه خون و ۹ واحد فرآورده پلاکت برای یک بیمار مصرف شده است. در این موارد، موضوع با پزشک معالج مطرح شده و گزارش دقیق تعداد واحدهای مصرفی خون و فرآوردهها تهیه و بررسی شده است. چنین اتفاقات ناگهانی، بهطور مقطعی تعادل ذخایر خونی را برهم میزند.
علاوه بر سیستان و بلوچستان، استان مازندران نیز شرایطی مشابه دارد. در این استان نیز هم تعداد بیماران نیازمند به خون بالاست و هم آمار حوادث ترافیکی قابل توجه است. همین عوامل باعث شده است که مازندران نیز در زمره استانهایی قرار گیرد که تأمین پایدار خون و فرآوردههای خونی در آنها با دشواریهایی همراه است.
در مجموع، اگرچه وضعیت کلی ذخایر خونی کشور مطلوب ارزیابی میشود، اما شرایط خاص برخی استانها نشان میدهد که مدیریت مصرف، تأمین مستمر خون و آمادگی برای شرایط اورژانسی همچنان از اولویتهای مهم نظام سلامت و سازمان انتقال خون کشور به شمار میرود.
وضعیت تأمین خون در تهران چگونه است؟
یکتاپرست: تأمین خون و فرآوردههای خونی در برخی استانها، بهویژه تهران، شرایطی کاملاً استراتژیک دارد. تهران به دلیل تعداد بالای مراکز درمانی و ارائه خدمات فوقتخصصی در حوزههای مختلف پزشکی، نقش محوری در مصرف خون و فرآوردههای خونی ایفا میکند.
در این استان، بسیاری از جراحیهای پیشرفته انجام میشود که نیاز بالایی به خون دارند. بهعنوان مثال، عمل جراحی پیوند قلب که امروز بهعنوان یکی از دستاوردهای مهم پزشکی شناخته میشود، در هر نوبت بهطور متوسط به ۱۵ تا ۲۰ واحد خون نیاز دارد. این بدان معناست که برای نجات جان یک بیمار، دستکم ۱۵ تا ۲۰ نفر باید خون اهدا کنند.
علاوه بر پیوند قلب، پیوند کلیه و سایر جراحیهای پیوند اعضا نیز از جمله مواردی هستند که مصرف بالایی از خون و فرآوردههای خونی دارند. در برخی موارد، به دلیل درگیر بودن همزمان فرد دهنده و فرد گیرنده در پیوند کلیه، میزان مصرف خون حتی از پیوند قلب نیز فراتر میرود؛ گاهی برای انجام یک عمل جراحی پیوند، تا ۳۰ واحد خون از یک گروه خونی خاص بهصورت همزمان مصرف میشود.
این حجم بالای مصرف، بهویژه زمانی که مربوط به گروههای خونی خاص و کمیاب باشد، میتواند توازن ذخایر خونی را برهم بزند. در چنین شرایطی، ممکن است ذخایر سایر گروههای خونی در وضعیت مطلوب قرار داشته باشد، اما مصرف ناگهانی ۳۰ یا حتی ۴۰ واحد خون از یک گروه خونی مشخص، کل فرآیند مدیریت ذخایر را با چالش مواجه کند.
از سوی دیگر، موضوع فرآوردههای خونی خاص نیز پیچیدگی تأمین خون را افزایش میدهد. از هر واحد خون اهدایی، معمولاً سه فرآورده خونی استخراج میشود که هرکدام میتواند جان یک بیمار را نجات دهد. این فرآوردهها شامل پلاسما، گلبول قرمز و پلاکت هستند.
پلاسما قابلیت فریز شدن دارد و میتوان آن را تا شش ماه نگهداری کرد. برخی دیگر از فرآوردهها نیز تا حدود ۳۵ روز قابلیت نگهداری دارند. اما پلاکت شرایط کاملاً متفاوتی دارد؛ حجم آن بسیار کم و حدود ۴۰ تا ۵۰ سیسی است و تنها سه روز امکان نگهداری دارد. پلاکت فقط از خون تازه تهیه میشود و پس از این مدت کوتاه، دیگر قابل استفاده نیست.
پلاکت عمدتاً برای بیماران سرطانی و بیماران مبتلا به اختلالات انعقادی مصرف میشود. در بسیاری از موارد، یک بیمار سرطانی در هر نوبت بستری ممکن است به ۱۰ واحد پلاکت نیاز داشته باشد. این به معنای فرآوری خون ۱۰ اهداکننده مختلف برای تأمین نیاز یک بیمار است؛ آن هم در شرایطی که فرآورده تولیدشده تنها سه روز ماندگاری دارد.
تأمین خون و فرآوردههای خونی در تهران به دلیل تمرکز جراحیهای پیچیده، مصرف بالای گروههای خونی خاص و محدودیت نگهداری برخی فرآوردهها، فرایندی بسیار حساس و پیچیده است؛ فرایندی که نیازمند برنامهریزی دقیق، مشارکت مستمر اهداکنندگان خون و آمادگی دائمی برای شرایط پیشبینینشده درمانی است.
کمبود «فراوردههای خونی» آیا به معنای کمبود خون است؟
یکتاپرست: در حوزه تأمین خون و فرآوردههای خونی، گاهی موجی از اخبار با این مضمون منتشر میشود که «در فلان شهر یا منطقه خون وجود ندارد». این در حالی است که چنین اخباری الزاماً به معنای کمبود کلی خون نیست و در بسیاری از موارد، کمبود مربوط به یک فرآورده خونی خاص مانند پلاکت است، نه خود خون یا سایر فرآوردهها مانند پلاسما.
ممکن است در یک شهر یا منطقه، از یک گروه خونی مشخص میزان پلاسما یا حتی پلاکت بیش از نیاز وجود داشته باشد، اما همزمان با کمبود فرآورده پلاکت مواجه باشند. با این حال، در اطلاعرسانیهای عمومی، همه این موارد بهطور کلی تحت عنوان «کمبود خون» مطرح میشود که همین موضوع میتواند نگرانی و اضطراب عمومی در میان شهروندان ایجاد کند.
خون و فرآوردههای خونی بهعنوان مایع حیاتی، حساسیت بالایی در افکار عمومی دارند. بهعنوان نمونه، اگر در شهری اعلام شود که ذخیره آرد تنها برای دو روز باقی مانده است، شوک روانی قابلتوجهی به شهروندان وارد میشود. در حوزه خون نیز انتشار اطلاعات غیرتخصصی و غیرحرفهای میتواند بههمریختگی آرامش ذهنی جامعه را به دنبال داشته باشد.
ذخایر خونی، یک داده استراتژیک محسوب میشود و نحوه بیان آن اهمیت زیادی دارد. همانطور که هیچ مجموعهای درباره ذخایر راهبردی خود اطلاعرسانی هیجانی و خام انجام نمیدهد، در حوزه خون نیز بیان نادرست وضعیت ذخایر میتواند پیامدهای اجتماعی داشته باشد. خوشبختانه در سالهای اخیر، همکاری و دقت رسانهها در این زمینه افزایش یافته و درک اهمیت موضوع ذخایر خونی بیشتر شده است.
بر اساس اعلام متولیان امر، وضعیت تأمین خون و فرآوردههای خونی در شرایط عادی مطلوب است، اما برخی بازههای زمانی بهطور طبیعی بر میزان اهدای خون تأثیر میگذارند. بهعنوان مثال، در فصل زمستان با سرد شدن هوا و کوتاه شدن طول روز، تمایل مردم به حضور در خانه بیشتر میشود و فعالیتهای اجتماعی کاهش مییابد. اهدای خون نیز بهعنوان یک فعالیت اجتماعی داوطلبانه و عامالمنفعه، تحت تأثیر همین شرایط قرار میگیرد.
همچنین در ایام تعطیلی گسترده شهرها یا شرایط خاص جوی، حضور شهروندان در مراکز اهدای خون کاهش مییابد. این در حالی است که اهدای خون کاملاً داوطلبانه است و افرادی که در این مسیر مشارکت میکنند، با وجود مشکلات معیشتی و دغدغههای روزمره، زمانی فراتر از نیازهای شخصی خود صرف نجات جان بیماران میکنند.
از سوی دیگر، در همین بازههای زمانی، معمولاً آمار تصادفات رانندگی به دلیل بارندگی، لغزندگی معابر و شرایط جوی افزایش مییابد. این موضوع باعث بالا رفتن مصرف خون و فرآوردههای خونی میشود. علاوه بر آن، با افزایش آلودگی هوا، بیماریهای قلبی تشدید شده و تعداد بیماران بستری در مراکز درمانی بالا میرود که این مسئله نیز نیاز به فرآوردههای خونی را افزایش میدهد.
در نتیجه، نظام تأمین خون با یک وضعیت دوگانه روبهرو میشود؛ از یک سو میزان مصرف افزایش پیدا میکند و از سوی دیگر میزان اهدای خون کاهش مییابد. این شرایط میتواند تعادل میان عرضه و تقاضای خون و فرآوردههای خونی را بر هم بزند.
نیاز به خون، یک نیاز دائمی و همیشگی است. بیماران مبتلا به تالاسمی هر روز به خون نیاز دارند، حوادث ترافیکی میتواند در هر زمانی رخ دهد و بیماران سرطانی بهطور مستمر به فرآوردههای خونی وابسته هستند. این ضرورت ایجاب میکند که مشارکت شهروندان در اهدای خون بهصورت مستمر و در تمام طول سال ادامه داشته باشد.
اگرچه در برخی مقاطع این مشارکت کمرنگتر و در برخی شرایط پررنگتر میشود، اما تداوم حضور داوطلبانه مردم در مراکز اهدای خون، اصلیترین عامل حفظ تعادل در تأمین خون و فرآوردههای خونی و تضمین نجات جان بیماران در سراسر کشور است.
بانک خون بیمارستانها چگونه تأمین میشود؟
یکتاپرست: یکی از مهمترین دغدغهها در حوزه تأمین خون و فرآوردههای خونی، نگرانی ذهنی شهروندان در زمان انتشار اخبار مربوط به کمبود خون است. این نگرانی، بیش از آنکه ناشی از واقعیت میدانی باشد، ریشه در عدم شناخت صحیح از فرآیند تأمین، آزمایش و توزیع خون دارد؛ موضوعی که لازم است بهصورت شفاف و دقیق برای افکار عمومی تبیین شود.
فرآیند دریافت خون برای بیماران از داخل بیمارستان آغاز میشود. پزشک معالج، بر اساس وضعیت بالینی بیمار، درخواست مشخصی برای خون یا فرآوردههای خونی ثبت میکند؛ برای مثال یک واحد گلبول قرمز متراکم، دو واحد پلاکت یا مقدار مشخصی پلاسما. این درخواست ابتدا در بانک خون همان بیمارستان ثبت میشود.
بانک خون بیمارستانی، محلی برای نگهداری موقت خون و فرآوردههایی است که روزانه و بر اساس نیاز بیماران، از سازمان انتقال خون دریافت میشود. این بانک، با پخش خون سازمان انتقال خون تفاوت دارد. پخش خون، بخشی از ساختار انتقال خون است که فرآوردههای آماده و تأیید شده را ذخیره و میان مراکز درمانی توزیع میکند.
همچنین بانک خون بیمارستان درخواست خود را به واحد پخش خون در همان شهر ارسال میکند. پس از آن، نماینده بیمارستان، خون و فرآوردههای درخواستی را تحویل گرفته و برای مصرف در بیمارستان منتقل میکند. این فرآیند در شرایط عادی بهصورت روزانه و منظم انجام میشود و تنها در موارد اورژانسی مانند حوادث و سوانح، خارج از روال معمول تسریع میشود.
هر کیسه خون پیش از توزیع، باید مراحل دقیق و زمانبر آزمایش را طی کند. پس از دریافت خون اهدایی، ابتدا فرآوردهها از یکدیگر جدا میشوند. سپس آزمایشهای سلامت خون انجام میشود که شامل بررسی ویروسهایی مانند هپاتیت B، هپاتیت C و HIV است. علاوه بر این، گروه خونی هر کیسه خون مجدداً بررسی و تأیید میشود.
حتی اگر فرد اهداکننده پیشتر با گروه خونی مشخصی ثبت شده باشد، این اطلاعات بهتنهایی کافی نیست و برای جلوگیری از هرگونه خطای احتمالی، گروه خونی هر کیسه بهصورت مستقل دوباره آزمایش میشود. سلامت خون یکی از حیاتیترین ارکان نظام درمان است و کوچکترین خطا میتواند جان بیمار را به خطر بیندازد. به همین دلیل، این فرآیند حداقل ۲۴ ساعت زمان میبرد و تا پیش از دریافت نتایج نهایی، خون اجازه توزیع ندارد.
در برخی مقاطع، بهطور ناگهانی مصرف یک گروه خونی خاص افزایش پیدا میکند. برای مثال، ممکن است در پی انجام یک یا دو عمل جراحی پیوند، بهصورت همزمان ۴۰ تا ۶۰ واحد خون از یک گروه خونی مشخص مصرف شود. در چنین شرایطی، پخش خون باید منتظر آماده شدن کیسههای جدید و دریافت نتایج آزمایشها بماند تا امکان توزیع مجدد فراهم شود.
در این فاصله، ممکن است این تصور ایجاد شود که «بانک خون خالی است». در حالی که در بسیاری از موارد، خون وجود دارد اما در مرحله انجام آزمایشهای سلامت و گروهبندی قرار دارد و هنوز مجوز توزیع دریافت نکرده است. بنابراین، اعلام نبود خون در بانک خون بیمارستان، الزاماً به معنای نبود خون در پخش خون یا سازمان انتقال خون نیست.
همچنین باید به تفاوت میان اعمال جراحی اورژانسی و غیر اورژانسی اشاره کرد. در موارد اورژانسی، حتی در صورت نبود گروه خونی همنوع، امکان استفاده از گروههای خونی جایگزین وجود دارد. اما در برخی جراحیهای غیر اورژانسی، این امکان فراهم است که عمل برای مدت کوتاهی، مثلاً یک یا دو ساعت، به تعویق بیفتد تا خون سازگار و ایمن تأمین شود.
زمانی که خبر «کمبود خون» منتشر میشود، لازم است با دقت بیشتری به موضوع نگاه شود. در بسیاری از موارد، بانک خون بیمارستان در انتظار تأمین و ارسال فرآورده از پخش خون است و این وضعیت به معنای نبود مطلق خون در چرخه تأمین کشور نیست، بلکه بخشی از یک فرآیند پیچیده، دقیق و ایمن برای حفظ سلامت بیماران به شمار میرود.
آیا فرآیند تأمین خون روزانه است؟
یکتا پرست: فرآیند تأمین و توزیع خون در مراکز درمانی کشور بهصورت روزانه و پیوسته انجام میشود. به این معنا که خونی که در طول روز در اختیار بیمارستانها قرار میگیرد، معمولاً تا پایان همان روز مصرف میشود و صبح روز بعد، درخواستهای جدید از سوی بانکهای خون بیمارستانی به سازمان انتقال خون ارسال میشود تا خون و فرآوردههای مورد نیاز دوباره تأمین و توزیع شود.
این چرخه روزانه، گاهی باعث ایجاد برداشت نادرست در ذهن شهروندان میشود. بهگونهای که تصور میشود اگر در مقطعی اعلام شود «بانک خون بیمارستان خون ندارد»، به معنای بروز بحران یا نبود خون در کل سیستم است؛ در حالی که در بسیاری از موارد، این وضعیت صرفاً ناشی از طبیعی بودن فرآیند مصرف و درخواست مجدد خون است، نه کمبود واقعی در شبکه انتقال خون.
در کنار این موضوع، یکی از چالشهای جدی که گاهی در مراکز درمانی مشاهده میشود، ارجاع خانواده بیماران به مراکز انتقال خون برای اهدای خون است. در برخی موارد به همراهان بیمار گفته میشود که برای تأمین خون یا فرآورده مورد نیاز، خودشان به انتقال خون مراجعه و خون اهدا کنند. این اقدام، بهطور صریح مغایر با استانداردهای علمی، اخلاقی و جهانی است.
خانواده بیمار، بهطور طبیعی در شرایط روحی و روانی دشواری قرار دارند و تحمیل مسئولیت تأمین خون بیمار به آنان، به هیچ عنوان قابل قبول نیست. نظام سلامت کشور سالهاست که از سیستم «خون جایگزین» عبور کرده است؛ سیستمی که در آن، فردی باید خون اهدا میکرد تا بیمار او خون دریافت کند. این روش از دهه ۸۰ شمسی بهطور کامل در کشور حذف شده و بیش از ۱۵ تا ۲۰ سال است که هیچ جایگاهی در فرآیند تأمین خون ندارد.
بر اساس روال صحیح، اگر بیماری به خون یا فرآورده خونی نیاز داشته باشد، بانک خون بیمارستان موظف است درخواست مورد نظر را ثبت کرده و خون مورد نیاز را از سازمان انتقال خون دریافت کند. مسئولیت تأمین خون، بهطور کامل بر عهده شبکه انتقال خون کشور است و هیچگونه تکلیفی متوجه بستگان، دوستان یا آشنایان بیمار نیست.
حتی در صورت مراجعه یک فرد از خانواده بیمار برای اهدای خون، این خون بلافاصله قابل مصرف نیست. خون اهدایی باید ابتدا فرآوری شود، فرآوردههای آن جدا شود و سپس آزمایشهای کامل سلامت و گروهبندی روی آن انجام گیرد؛ فرایندی که حداقل ۲۴ ساعت زمان میبرد. بنابراین انتظار اینکه با اهدای فوری خون، همان لحظه خون به بیمار تزریق شود، کاملاً نادرست است و تنها باعث ایجاد تنش، فشار روانی و اختلال در روند توزیع خون میشود.
این قبیل اطلاعرسانیها و توصیههای نادرست، نهتنها آرامش بیمار و خانواده او را بر هم میزند، بلکه فرآیند استاندارد تأمین خون را نیز با مشکل مواجه میکند. تأمین خون برای همه بیماران، یک وظیفه ملی، انسانی و اخلاقی است و نباید به هیچ عنوان به خانواده بیماران واگذار شود.
در همین راستا و برای شفافسازی، مکاتباتی نیز از سوی مدیرعامل سازمان انتقال خون با معاونت درمان وزارت بهداشت انجام شده و بر لزوم پرهیز مراکز درمانی از چنین توصیههایی تأکید شده است.
آیا در حوزه اهدای خون قوانین به روز شده است؟
یکتاپرست: بله! سازمان انتقال خون دو تصمیم جدید و مهم در حوزه اهدای خون برای راحتی اهداکنندگان گرفته شده است.
نخست اینکه، الزام ارائه کارت ملی برای اهدای خون برداشته شده است. پیش از این، بهویژه برای اهداکنندگان بار اول، ارائه کارت ملی شرط اصلی بود. اما از این پس، هر کارت شناسایی معتبر عکسدار که دارای کد ملی باشد مانند گواهینامه رانندگی یا کارت پایان خدمت برای اهدای خون کفایت میکند. این تصمیم با هدف تسهیل اهدای خون و جلوگیری از بازگشت اهداکنندگانی اتخاذ شده که به دلیل همراه نداشتن کارت ملی، امکان اهدای خون را از دست میدادند.
دومین تغییر مهم، اصلاح سن مجاز اهدای خون است. پیش از این، سن اهدای خون ۱۸ سال و ۱۲ ماه تمام تعیین شده بود که عملاً به ۱۹ سال میرسید و افراد زیر این سن نیازمند ارائه رضایتنامه والدین بودند. این محدودیت مورد بازنگری قرار گرفته و اکنون افراد با ۱۸ سال تمام میتوانند بدون نیاز به رضایتنامه، با ارائه یک کارت شناسایی معتبر عکسدار، برای اهدای خون در سراسر کشور اقدام کنند.
این اصلاحات با هدف افزایش مشارکت اجتماعی، تسهیل اهدای خون و تقویت ذخایر خونی کشور انجام شده و گامی مهم در راستای حفظ آرامش روانی جامعه و تأمین پایدار خون و فرآوردههای خونی برای همه بیماران به شمار میرود.
