به گزارش خبرنگار مهر، در میان نوابغ تاریخ ایران، «بهاءالدین عاملی» ملقب به شیخ بهایی، شخصیتی است که گویی در چند کالبد زیسته است. او همزمان معمار، ریاضیدان، منجم، فقه، ادیب، عارف و از همه مهمتر، یک «استراتژیست سیاسی» بود. در دورانی که ایران پس از قرنها تشتت، تحت پرچم صفویه به یک وحدت ملی و مذهبی دست مییافت، شیخ بهایی به عنوان نقطه اتکای معنوی این حکومت مقتدر، نقشی ایفا کرد که فراتر از یک عالم دینی ساده بود. او معمار فکری تمدنی بود که میخواست میان «عقلانیت اداری»، «شریعت مذهبی» و «هویت ایرانی» آشتی برقرار کند.
هجرت سرنوشتساز؛ از بعلبک تا قزوین
ریشههای اندیشه سیاسی شیخ را باید در هجرت تاریخی او و پدرش شیخ عزالدین حسین عاملی جستجو کرد. در میانه سده دهم هجری، جبلعامل لبنان کانون دانش شیعی بود که تحت فشار سهمگین امپراتوری عثمانی قرار داشت. مهاجرت این خاندان به ایران عصر شاهطهماسب، تنها یک فرار از ظلم نبود، بلکه یک «انتقال دانش» راهبردی محسوب میشد. شیخ که در ۱۳ سالگی وارد ایران شد، در اتمسفری رشد کرد که شیعه از یک «نهضت زیرزمینی» به یک «دولت مقتدر» تبدیل شده بود. این تجربه زیسته، سنگبنای اندیشه او را بر پایه «حفظ نظام برای حفظ مکتب» بنا نهاد. او آموخت که برای بقای اندیشه، باید ابزار قدرت را در دست داشت یا حداقل بر آن نظارت کرد.
فلسفه سیاسی شیخ؛ تعامل در عین استقلال
یکی از کلیدیترین مباحث در اندیشه سیاسی شیخ بهایی، نوع مواجهه او با مفهوم «حکومت» است. در کلام شیعه، مشروعیت اصیل متعلق به معصوم است، اما شیخ با نگاهی واقعگرایانه، به تبیین جایگاه «سلطان عادل» یا «سلطان شیعه» پرداخت. او در آثار خود به وضوح میان «ظلم» و «اقتدار» تمایز قائل میشود. از دیدگاه او، همکاری با پادشاهی چون شاه عباس، نه برای کسب مال و منال، بلکه برای ایجاد «نظم اجتماعی» و «گسترش مذهب حق» بود.
او در حالی منصب «شیخالاسلامی» اصفهان را پذیرفت که این مقام، عالیترین مرجع قضایی و مذهبی کشور بود. شیخ بهایی در این جایگاه، سیاست را به مثابه «فن اداره جامعه بر اساس عقل و شرع» میدید. او معتقد بود که عالم دین نباید گوشهنشینی اختیار کند در حالی که جامعه با بحرانهای هویتی و مدیریتی روبروست. با این حال، او هرگز به یک توجیه گر دربار تبدیل نشد. او در آثار ادبیاش نظیر «موش و گربه» یا مثنویات عرفانیاش، به نقد تند و تیز فساد درباریان و قاضیان فاسد میپردازد. این همان پارادوکس هوشمندانه اوست: حضور در ساختار قدرت برای اصلاح، و همزمان نقد قدرت برای جلوگیری از انحراف.
شیخ و مردم زمانه
چگونه یک فیلسوف و فقیه عالیرتبه، به محبوبترین چهره میان تودههای مردم تبدیل میشود؟ پاسخ در «زبان ارتباطی» شیخ نهفته است. او به تعبیر محققان، با مردم زمانهاش با زبان خودشان سخن میگفت. شیخ بهایی در «کشکول»، مجموعهای از دانش، طنز، پند و حکایت را گرد آورده که نشاندهنده شناخت عمیق او از روانشناسی تودههاست.
او میدانست که برای اثرگذاری اجتماعی، نباید پشت درهای بسته حوزههای علمیه بماند. شیخ در کوچه و بازار حضور داشت. تقسیم عادلانه آب زایندهرود یا طراحی نانواییهای سنگکی و ابداع نان سنگک و مهندسی حمامی که با یک شمع گرم میشد، در واقع «سیاستگذاری رفاهی» او بود. او میخواست نشان دهد که دین، نیامده است تا فقط آخرت را بسازد، بلکه باید گره از سفره و رفاه مردم نیز بگشاید. اندیشه اجتماعی او بر پایه «عدالت توزیعی» بود؛ او به همان اندازه که به فقه اهمیت میداد، به مهندسی بهداشت و معیشت مردم نیز حساس بود.
تقابل با قشریگری و خرافات
در دوران صفوی، خطر قشریگری و اخباریگری تندرو، جامعه را تهدید میکرد. شیخ بهایی با مشرب عرفانی و اشراقی خود، سدی در برابر این جمود فکری بود. او میان «دین فقاهتی» و «دین معرفتی» پیوند زد. در اندیشه او، انسانیت و اخلاق در جایگاه برتر قرار داشت. او در سخنانش با مردم، مداوم بر این نکته تأکید میکرد که «قیمت هر کس به قدر دانش اوست» و «ادب، برتر از نسب است». او تلاش کرد تا اخلاق اجتماعی را از حالت تئوریک خارج کرده و به صورت رفتارهای روزمره درآورد.
جایگاه شیخالاسلامی در عصر او، عملاً ریاست بر قوه قضاییه و امور حسبیه بود. شیخ در این جایگاه، نوعی «سیاست مدنی» را پایه گذاری کرد. او به جای برخوردهای حذفی، به دنبال «جذب حداکثری» بود. در گزارشهای تاریخی آمده است که او حتی با اقلیتهای مذهبی و تجار ارمنی در اصفهان با چنان عدالتی رفتار میکرد که شکوفایی اقتصادی پایتخت صفوی مرهون امنیت قضایی بود که او ایجاد کرده بود.
اندیشه سیاسی او همچنین در «روابط بینالملل» عصر صفوی تجلی داشت. او مشاور عالی شاه در نامهنگاریها با پادشاهان اروپایی و سلطان عثمانی بود. او از اعتبار علمی خود در جهان اسلام استفاده میکرد تا از تنشهای بیهوده مذهبی بکاهد و جایگاه دیپلماتیک ایران را تقویت کند. در واقع، او یک «دیپلمات دانشمند» بود که میدانست قدرت نرم یک کشور در علم و هنر آن نهفته است، نه فقط در شمشیر قزلباشها.
یکی از درخشانترین بخشهای اندیشه شیخ، هشدارهای او درباره لغزشگاههای قدرت است. او به عالمان هشدار میدهد که نزدیکی به سلاطین مانند فرو رفتن در دهان اژدهاست. این نگاه نشاندهنده آن است که شیخ بهایی، حضور خود در دولت را یک «ضرورت تلخ» یا یک «واجب کفایی» برای جلوگیری از فروپاشی جامعه میدید، نه یک فرصت برای کامجویی. او با زهد شخصی خود که زبانزد عام و خاص بود ثابت کرد که میتوان در کانون ثروت و قدرت بود، اما آلوده نشد. این سیره، او را به ملجأ و پناهگاه مردم در برابر زیادهخواهیهای حکام محلی تبدیل کرده بود.
شیخ بهایی در سال ۱۰۳۰ هجری درگذشت، اما اندیشه او در خشتخشت میدان نقشجهان و در لایههای پنهان فقه و سیاست ایران باقی ماند. او ثابت کرد که حکمت متعالیه تنها در کتابها نیست، بلکه در نحوه تقسیم آب، در ساختن نوانخانهها و در تنظیم روابط عادلانه میان حاکم و رعیت است.
او با پیوند زدن «ملیت ایرانی»، «مذهب تشیع» و «دانش جهانی»، الگویی از یک زمامدار معنوی را ارائه داد که هم به فکر اعتلای نام ایران بود و هم به فکر رستگاری روح انسانها. گزارشهای تاریخی و پژوهشهای معاصر همگی بر این نکته صحه میگذارند که اگر نبوغ و تدبیر سیاسی شیخ بهایی نبود، شکوه عصر صفوی شاید در میانه جنگهای مذهبی و بیتدبیریهای اداری، هرگز به تکامل نمیرسید.
در بازخوانی اندیشه اجتماعی-سیاسی شیخ بهایی، آنچه بیش از همه برای انسان معاصر برجسته میشود، «اعتدال» و «تخصصگرایی» اوست. او سیاست را از شعار به شعور تبدیل کرد. او به ما آموخت که سیاستمدار واقعی کسی است که رفاه مردم را به عنوان عینیترین شاخص رضایت الهی در نظر بگیرد. شیخ بهایی، حکیمی بود که با یک دست اسطرلاب داشت تا آسمان را رصد کند و با دست دیگر، طومار تقسیم حقآبه را مینوشت تا بر زمین عدالت بگستراند. او «مرد تمام فصول» تاریخ ایران است؛ مردی که اندیشهاش، پلی میان سنت و مدرنیته، و میان قدرت و اخلاق باقی مانده است.
