نفیسه صاعدی دانشیار و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران و متخصص زنان و زایمان و فلوشیپ پریناتولوژی (طب مادر و جنین) در گفتگو با خبرنگار مهر در رابطه با بارداریهای دوقلویی و چندقلویی توضیحاتی داد و گفت: در حالی که افکار عمومی اغلب به بارداریهای دوقلو و چندقلو به عنوان یک پدیده جذاب و «قشنگ» مینگرند، این نوع حاملگیها ریسک عوارض پزشکی را تا دو برابر افزایش میدهند. از سوی دیگر، موضوع «انتخاب جنسیت» جنین که این روزها مورد توجه قرار گرفته، از منظر علمی تنها در موارد خاص پزشکی و پیشگیری از بیماریهای ژنتیکی مورد تایید است.
وی ادامه داد: برخلاف تصور عامه که تنها زیباییهای راه رفتن دو کودک دوقلو را میبینند، از منظر پزشکی، بارداری چندقلویی یک حالت «غیرنرمال» تلقی میشود.
صاعدی اذعان کرد: عوارض بارداری در این موارد دو برابر افزایش مییابد که مهمترین آنها شامل مواردی چون افزایش شدید فشار خون و مسمومیت بارداری، بالا رفتن قند خون بارداری و خطر زایمان زودرس میشود. زایمان زودرس از جدیترین چالشها است که خود منجر به عوارض ثانویه برای نوزادان از جمله مشکلات چشمی، نارساییهای کلیوی و اختلال در تکامل کلی بدن میشود.
وی افزود: با توجه به افزایش سن بارداری و استفاده از روشهای کمکباروری (IVF)، مادران خود به خود در معرض اختلالات بارداری هستند و تحمیل بارداری چندقلویی به این افراد، ریسک را چندین برابر میکند. در پروتکلهای جهانی، انتقال تنها «یک جنین» بهترین و پسندیدهترین حالت است و انتقال همزمان چندین جنین که منجر به سه یا چهارقلویی شود، اقدامی غیرعلمی توصیف میشود.
تعیین جنسیت؛ علم در خدمت سلامت یا سلیقه؟
صاعدی تصریح کرد: امروزه تکنولوژی «انتخاب جنسیت» (Sex Selection) وجود دارد، اما کاربرد اصلی و علمی آن در دنیا، پیشگیری از انتقال بیماریهای وابسته به جنس است. برای مثال، در خانوادههایی که فرزندان پسر آنها مبتلا به «هموفیلی» میشوند، علم پزشکی با انتخاب جنین دختر، از بروز این بیماری جلوگیری میکند.
وی افزود: باید توجه داشت که فرآیند تعیین جنسیت میتواند تا حدودی کیفیت سلول بارور شده را کاهش دهد. با این حال، در برخی مراکز ناباروری، به دلیل مسائل فرهنگی و قومیتی (مانند خانوادههایی که چندین دختر دارند و برای جلوگیری از فروپاشی خانواده متقاضی فرزند پسر هستند)، این کار انجام میشود، هرچند از لحاظ علمی اولویت با موارد دارای سابقه بیماری ژنتیکی است.
مکانیسم تعیین جنسیت در لقاح مصنوعی
صاعدی ادامه داد: یک باور اشتباه در میان عموم وجود دارد که تعیین جنسیت در بارداریهای طبیعی نیز ممکن است؛ اما واقعیت این است که این فرآیند تنها در بارداریهای حاصل از لقاح مصنوعی (IVF) امکانپذیر است. در این روش سلول تخم بارور شده در آزمایشگاه تشکیل میشود، در مرحله چند سلولی، نمونهبرداری (بیوپسی) انجام شده و کروموزومها بررسی میشوند (وجود کروموزوم Y برای پسر یا دو کروموزوم X برای دختر) و در آخر جنین با جنسیت مورد نظر به رحم مادر منتقل میشود. لازم به ذکر است که در این روش هیچگونه «تغییر ژنتیکی» صورت نمیگیرد، بلکه صرفاً «انتخاب جنین» بر اساس جنسیت موجود انجام میشود.
کالبدشکافی ژنتیکی چندقلوزایی؛ از وراثت تا دارو
وی تشریح کرد: بدن انسان به گونهای طراحی شده که در هر سیکل با آزادسازی یک تخمک، سایر تخمکها را به سمت خاموشی میبرد. لذا بارداریهای بیش از دوقلو (مانند ۶ قلو) به صورت کاملاً طبیعی بسیار نادر و بعید است و معمولاً نتیجه استفاده از داروهای محرک تخمکگذاری است.
صاعدی متذکر شد: ژن دوقلوزایی واقعیت دارد، اما این ویژگی عمدتاً از «طرف خانواده مادری» منتقل میشود و احتمال دوقلوزایی طبیعی را افزایش میدهد. اگرچه تمام بارداریهای چندقلو پرخطر هستند، اما در روشهای کمکباروری (IVF) به دلیل بالا بودن سن مادر، خطر فشار خون و دیابت بارداری به مراتب بیشتر از یک بارداری دوقلوی طبیعی در سنین پایین است. در واقع، «سن مادر» در کنار «تعداد جنین»، دو عامل اصلی تعیینکننده شدت عوارض هستند.
وی تصریح کرد: با تغذیه مناسب و پایش آزمایشهای دورهای (آهن، تیروئید و ویتامین D)، اغلب تغییرات ظاهری دوران بارداری و پس از آن قابل مدیریت است و جای نگرانی برای مادران وجود ندارد، مگر در موارد خاصی که نشانههای غیرطبیعی هورمونی بروز کند.
تطابق بدن با چندقلوزایی؛ سن و سلامت فاکتورهای تعیینکننده
صاعدی در تبیین تفاوتهای بارداری چندقلویی اظهار داشت: بارداریهای چندقلویی که به صورت خودبهخودی و بر اساس ژنتیک (بهویژه از سمت خانواده مادری) رخ میدهند، معمولاً در سنین پایینتر تجربه میشوند. در این موارد، چون مادر فاقد بیماریهای زمینهای نظیر تخمدان پلیکیستیک (PCOS)، چربی خون یا اختلالات متابولیک است، بدن توانایی بهتری برای تطابق با شرایط بارداری دارد و عوارض کمتری مشاهده میشود.
وی اضافه کرد: در مقابل، بارداریهای ناشی از روشهای کمکباروری (IVF) غالباً در سنین بالاتر رخ میدهند. در این شرایط، ترکیب «سن بالای مادر» و «چندقلویی»، ریسک بروز عوارض خطرناکی چون فشار خون بالا، دیابت بارداری و افزایش چربی خون را به شدت بالا میبرد. در واقع، تحمیل چندقلویی به مادری که خود به دلیل سن یا بیماری زمینهای در معرض خطر است، ریسکهای جانی و بالینی را چندین برابر میکند.
مکانیسم علمی تعیین جنسیت و اخلاق پزشکی
این متخصص زنان با اشاره به موضوع تعیین جنسیت تصریح کرد که این فرآیند تنها در روشهای آزمایشگاهی (لقاح مصنوعی) و از طریق نمونهبرداری از جنین چندسلولی امکانپذیر است. اگرچه این روش برای پیشگیری از بیماریهای وابسته به جنس (مانند هموفیلی در پسران) حیاتی است، اما استفاده صرفاً سلیقهای از آن به دلیل کاهش نسبی کیفیت سلول بارور شده، از نظر علمی اولویت اول محسوب نمیشود.
وی خاطر نشان کرد: اگرچه پیشرفتهای پزشکی در حوزهی لقاح مصنوعی و تعیین جنسیت، فرصتهای جدیدی را پیش روی خانوادهها قرار داده است، اما علم پزشکی میان «نیاز درمانی» و «انتخاب سلیقهای» مرزی قاطع ترسیم میکند. عبور از نگاه فانتزی به چندقلوزایی و درک مخاطرات جدی آن برای سلامت مادر و نوزاد، ضرورتی است که بیش از پیش باید مورد توجه قرار گیرد. اولویت بخشیدن به انتقال «تک جنین» و استفاده از تکنولوژی تعیین جنسیت صرفاً برای پیشگیری از بیماریهای ژنتیکی، ضامن بقای سلامت نسل آینده و کاهش هزینههای جانی و درمانی بر خانوادهها و نظام سلامت خواهد بود.
