یادداشت مهمان- سعید شهرابی فراهانی، تحلیلگر و پژوهشگر حوزه امنیت ملی و بین الملل: ایران طی چهار دهه گذشته، تجربهی مواجهه با فشارهای شدید خارجی و تحریمهای اقتصادی گسترده را داشته است. این سابقه تاریخی، علاوه بر اینکه نظام را در عرصه سیاست بینالملل مقاوم کرده، جامعه ایرانی را نیز در برابر شوکهای اقتصادی و اجتماعی تابآور ساخته است.
در این تحلیل، تمرکز بر تهدیدات ترکیبی ناشی از شبکههای نفوذ داخلی و فشارهای خارجی، پیامدهای اقتصادی و اجتماعی آنها، و راهبردهای مقابلهای مورد نیاز است.
۱. نقش شبکههای نفوذ و ستون پنجم در تهدید امنیت ملی
یکی از نقاط کلیدی تهدید، شبکههای داخلی هستند که از آنها تحت عنوان «ستون پنجم» یاد میشود. این شبکهها با انتقال اطلاعات حساس و پالسهای خطرناک به خارج، تلاش دارند تا نقاط ضعف داخلی را برای بهرهبرداری دشمن آشکار کنند. تحلیل وقایع اخیر، از جمله ناآرامیهای دیماه ۱۴۰۴، نشان میدهد که دشمنان خارجی بر اساس شکافهای سیاسی و اجتماعی در داخل ایران برنامهریزی میکنند و انتظار دارند که اختلافات داخلی، فرصتی برای اعمال فشار و فتنهانگیزی فراهم کند.
دو حادثه مهم، یعنی اعتراضات ۱۸ و ۱۹ دیماه ۱۴۰۴ و تهاجم ۲۳ خردادماه همان سال، نمونههای روشنی از تلاش دشمن برای بهرهبرداری از شبکه نفوذ و فشار اجتماعی هستند. شکست نسبی این عملیاتها نشاندهنده محدودیت توان شبکههای نفوذ داخلی و استقامت مردم ایران است. در واقع، عدم همکاری و ورود کامل ستون پنجم به کف خیابانها، یکی از عواملی بود که مانع موفقیت پروژه دشمن شد.
۲. فشار اقتصادی و معیشتی بهعنوان ابزار فشار خارجی
تحلیلگران امنیتی بارها بر نقش بحران اقتصادی بهعنوان ابزار فشار دشمن تأکید کردهاند. ابرتورم، افزایش شکاف درآمدی، و کاهش قدرت خرید مردم از جمله مولفههایی هستند که زمینه نارضایتی عمومی را فراهم میکنند. دشمن بر این باور است که فشار معیشتی میتواند مردم ناراضی اما غیر فعال را به خیابانها کشانده و شرایط فتنهانگیزی را ایجاد کند. نمونه ملموس این فشار، افزایش افسارگسیخته قیمت کالاها و خدمات در ماههای اخیر است که بهطور مستقیم بر زندگی روزمره مردم اثر گذاشته است.
با این حال، تجربه پنج دهه اخیر نشان میدهد که مردم ایران در برابر شوکهای اقتصادی مقاوم شدهاند و صرف فشار معیشتی، بدون وجود شبکه نفوذ داخلی فعال، قادر به ایجاد آشوب گسترده نیست. این نکته بهروشنی نشان میدهد که تابآوری اجتماعی ایران یک سرمایه استراتژیک برای مقابله با فشار خارجی محسوب میشود.
۳. پیامدهای روانی و اجتماعی فشار اقتصادی
فشاری که بر سفره مردم وارد میشود، تنها یک مسئله اقتصادی نیست؛ بلکه اثرات روانی گستردهای دارد. ایجاد احساس ناعدالتی، خشم و سرخوردگی میتواند زمینهساز بیثباتی اجتماعی شود. با این حال، تحلیل وقایع اخیر نشان میدهد که خشم و نارضایتی اقتصادی بدون هدایت و سازماندهی شبکههای نفوذ داخلی، توانایی تبدیل شدن به یک بحران امنیتی کامل را ندارد. در نتیجه، کنترل روانی و مدیریت نارضایتی اجتماعی از طریق کمکهای هدفمند و سیاستهای جبرانی، از جمله اقدامات راهبردی برای کاهش آسیبپذیری است.
۴. راهبرد مقابله و مدیریت تهدیدات
با توجه به شرایط فعلی، ایران نیازمند یک رویکرد دومحوره است: اول، کاهش فشار داخلی از طریق سیاستهای اقتصادی و اجتماعی هدفمند، و دوم، ایجاد فشار متقابل به دشمن در حوزههای اقتصادی و دیپلماتیک.
در سطح داخلی، افزایش کمکهای حاکمیتی به اقشار آسیبپذیر،کنترل قیمت کالاهای اساسی و تقویت شبکههای توزیع منابع، میتواند فشار اقتصادی را مدیریت کند و از تبدیل نارضایتی به آشوب اجتماعی جلوگیری کند.
در سطح خارجی، اعمال فشار متقابل به دشمن، شامل استفاده از ظرفیتهای اقتصادی، تجاری و دیپلماتیک برای کاهش توان اعمال فشار و افزایش هزینه اقدامات خصمانه، ضروری است.
علاوه بر این، کنترل و پالایش شبکههای نفوذ داخلی از اهمیت ویژهای برخوردار است. هرگونه خلأ اطلاعاتی یا عملیاتی میتواند دشمن را قادر سازد تا از فشار اقتصادی برای نفوذ اجتماعی استفاده کند. بنابراین، تمرکز بر شناسایی، خنثیسازی و کاهش اثرگذاری این شبکهها یک ضرورت امنیت ملی است.
۵. تابآوری و استقامت ملی بهعنوان عامل بازدارنده
تجربه پنج دهه اخیر نشان داده که ملت ایران برای مواجهه با فشارهای شدید اقتصادی، اجتماعی و سیاسی آماده است. ا
ین تابآوری اجتماعی و تاریخی، نقطه قوتی است که نه تنها موجب خنثیسازی تلاشهای دشمن میشود، بلکه امکان طراحی راهبردهای متقابل و مقابله هدفمند را فراهم میآورد. در دوئل طولانی بین فشار خارجی و تابآوری داخلی، نهایتاً یک طرف شکست خواهد خورد، و تجربه تاریخی نشان میدهد که ایران این دوئل را با موفقیت پشت سر گذاشته است.
نتیجهگیری و پیام راهبردی:
تحلیل حاضر نشان میدهد که تهدیدات ترکیبی خارجی و داخلی، اگرچه پیچیده و چندوجهی هستند، اما با استفاده از راهبردهای هوشمندانه قابل مدیریت هستند. کلید موفقیت در این مسیر شامل:
تقویت تابآوری اجتماعی، مدیریت فشار اقتصادی و معیشتی، پالایش شبکههای نفوذ داخلی، اعمال فشار متقابل به دشمن، است. تجربه تاریخی ایران نشان میدهد که این کشور قادر است در مواجهه با فشارهای شدید اقتصادی و سیاسی، نه تنها از بحران عبور کند، بلکه از آن بهعنوان فرصتی برای تقویت انسجام ملی و افزایش بازدارندگی بهره ببرد.
