اتحادیه بینالمللی مخابرات هرساله روز جهانی ارتباطات را با شعارهایی پیرامون «کاهش شکاف دیجیتال» و «توسعه پایدار به واسطه فناوری» جشن میگیرد. اما برای کاربر ایرانی، ورق زدن این تقویم بیشتر به یک طنز تلخ شبیه است؛ طنزی که مستقیماً به عموم جامعه میگوید: «شما کاربر معمولی هستید، پس این روز مبارکتان نیست!»
در حالی که جهان درباره نسل ششم اینترنت، هوش مصنوعی یکپارچه و دهکده جهانی بدون مرز گفتگو میکند، ما در ایران، این روز را در محاصره «اینترنت پرو»، «دسترسی طبقاتی» و فیلترینگ گسترده بنا میکنیم. حقیقت صریح و عریان امروز جامعه ما این است که بخش اعظم جامعه، روز ارتباطات را بدون ارتباط واقعی سپری میکنند، چرا که خطکشیهای جدید، فضای مجازی را به دو لایه «نورچشمیها» و «معمولیها» تقسیم کرده است.
بزرگترین پارادوکس این روزها در اکوسیستم فناوری ایران، طرحی موسوم به اینترنت طبقاتی یا همان دسترسیهای ویژه برای گروههای خاص است. ایدهای که با الفبای توسعه دیجیتال در تضاد مطلق قرار دارد. طبق اعلامیههای بینالمللی، دسترسی آزاد به اطلاعات یک حق اساسی برای تمام انسانهاست. اما در مدل طبقاتی، فناوری از یک حق عمومی به یک پاداش حاکمیتی تقلیل مییابد که تنها به اساتید دانشگاه، خبرنگاران، برنامهنویسان خاص یا مدیران تعلق میگیرد. به بیانی دیگر، به بقیه جامعه رسماً اعلام میشود که سهم آنها از جهان دیجیتال، چیزی جز محدودیت نیست.
با این نگاه، یک نوجوان علاقهمند به برنامهنویسی در یک نقطه دورافتاده، چگونه میتواند بدون دسترسی آزاد به پلتفرمهای آموزشی و بینالمللی، استعداد خود را شکوفا کند؟ فناوری همیشه از گاراژها، زیرزمینها و اتاقهای کوچک آدمهای معمولی متولد شده، نه از صندلیهای تاییدشده دولتی. ما امروز علاوه بر شکاف اقتصادی، با یک «شکاف عمیق ساختاری» مواجهیم؛ جایی که کیفیت زیست، آموزش و کسبوکار شما را نه میزان تلاش و استعدادتان، بلکه برچسب سطح دسترسیتان به شبکه تعیین میکند.
طنز ماجرا اینجاست که حتی نسخههای به اصطلاح «پرو» یا اینترنتهای رفعفیلتر شده برای صنفهای خاص نیز چیزی جز یک ویترین نمایشی نیستند. واقعیت فنی شبکه نشان میدهد که اختلالهای مکرر، کاهش شدید پهنای باند بینالملل و نوسان پینگ، حتی این دسترسیهای سفارشی را هم ناکارآمد کرده است.
زیرساخت ارتباطی کشور به دلیل عدم سرمایهگذاری مناسب، تحریمها و البته نگاه محدودکننده به فناوری، فرسوده شده است.
کلام آخر
روزی که در تقویم به نام ارتباطات ثبت شده، قرار بود یادآور این باشد که فناوری، فاصلهها را از بین میبرد و انسانها را به هم نزدیک میکند. اما امروز، سیاستهای اجرایی عملاً به ابزاری برای ایجاد فاصله میان جامعه علمی و تجاری ایران با قطار سریعالسیر فناوری جهانی تبدیل شده است. نمیتوان همزمان شعار «پیشرفت دانشبنیان» داد و شریانهای اصلی تبادل دانش را برای «کاربران معمولی» مسدود کرد.
امروز فرصتی است که فراتر از تبریکهای مرسوم، تصمیمگیران به پیامدهای این جداسازی دیجیتال فکر کنند. تا زمانی که پهنای باند باکیفیت و آزاد، امتیاز عدهای خاص باشد و به بدنه اصلی جامعه گفته شود «شما کاربر معمولی هستید، روزتان مبارک نیست»، تجلیل از روز ارتباطات چیزی جز یک نمایش تشریفاتی نخواهد بود. به امید روزی که ارتباط در کشور ما به معنای واقعی خود بازگردد: آزاد، پایدار و برای همه.
*روزنامهنگار
۲۲۷۲۲۷
