مرتضی شعبانی کارگردان و تهیهکننده سینمای مستند درباره تفاوت فضای جنگ امروز با دوران دفاع مقدس گفت: در جنگ هشتساله بیشتر با رزمندههایی مواجه بودیم که میشد از نزدیک آنها را دید و با آنها گفتگو کرد، اما امروز شرایط متفاوت است و همه مردم به نوعی درگیر جنگ هستند. در واقع کل کشور در خط مقدم قرار دارد و این موضوع، تفاوت اصلی جنگ امروز با گذشته است.
وی افزود: در دوران دفاع مقدس، خاکریزها و شهرهای مرزی بیشتر درگیر بودند، اما امروز هر نقطهای میتواند در معرض آسیب قرار بگیرد. از طرف دیگر، حضور و مشارکت مردم در این شرایط بسیار پررنگ و اثرگذار شده و همین حضور مردمی نقش مهمی در مقاومت و ادامه مسیر ایفا میکند و حتی میتواند سرنوشت جنگ را تغییر بدهد.
تهیهکننده مستند «گلوله باران» که سابقه همکاری با شهید آوینی را دارد، ادامه داد: آن زمان میشد با رزمندگان ارتباط برقرار کرد و آنها را از نزدیک دید و با آنها گفتگو کرد، اما الان داستان متفاوت است و باید بیشتر به امنیت رزمندگان توجه کرد. دسترسی به رزمندگانی که پای لانچرها ایستادهاند کار سادهای نیست. مستندسازان و فیلمسازان نباید امنیت آنها را برای گرفتن فیلم بهخطر بیندازند، آسیب پذیری ای نکار بسیار بالاست.
این مستندساز با اشاره به شباهتهای جنگ امروز با دفاع مقدس هشت ساله بیان کرد: ما هیچگاه آغازگر جنگ نبودهایم و همواره در موضع دفاع قرار داشتیم؛ به همین دلیل چه در جنگ هشتساله و چه امروز، مفهوم «دفاع مقدس» همچنان معنا دارد. مسئله دفاع از کشور، مردم و باورها، مهمترین نقطه اشتراک این دورههاست. اما مفهوم دفاع برای مردم در ۲ جنگ اخیر، پررنگ تر و دوز انگیزه آنها بیشتر شده است.
تهیه کننده فیلم «کویرس وطن کوچک من» ادامه داد: در جنگ رمضان، چهره دشمن واضحتر شد و فاصله بین حق و باطل خیلی روشنتر است. الان یا باید با اسرائیل و آمریکا بود و یا با ایران؛ یعنی حد وسطی وجود ندارد و نمیتوان اعلام بیطرفی کرد. تقریبا در هر سه جنگی که کشور ما درگیر آنها شده، بحث حق و باطل وجود داشته و این هم جزو نقطه اشتراکاتی است که این جنگها با یکدیگر داشتهاند. اینها انگیزه مضاعفی به مردم میدهد که مسیر خود را روشن کنند.
شعبانی درباره خاطرات و نگاه شهید آوینی به جنگ گفت: یکی از مهمترین پرسشها درباره شهید آوینی این است که چرا در مجموعه «روایت فتح» پس از پایان جنگ، سراغ خرمشهرِ آزادشده نرفت، بلکه روایت خود را از خرمشهرِ سقوطکرده آغاز کرد؛ جایی که در ۴۵ روز مقاومت، در نهایت به اشغال دشمن درآمد. نگاه آوینی این بود که جنگ فقط در پیروزیها خلاصه نمیشود.
وی ادامه داد: او از نقطهای آغاز کرد که به تعبیر خودش، «نقطه عاشورایی جنگ» بود؛ جایی که رزمندگان با مظلومیت جنگیدند، ایستادند و در نهایت شهر را از دست دادند، اما همین ایستادگی تبدیل به بخش مهمی از حماسه جنگ شد. این نگاه در آثار بعدی شهید آوینی هم ادامه پیدا کرد؛ حتی در روایتهایی که به عملیاتهایی مانند فجر مقدماتی میپرداخت، جایی که پیروزی نظامی به معنای کلاسیک آن وجود نداشت، اما تکلیفمداری و ایستادگی رزمندگان، اصل روایت بود.
فیلمبردار گروه «روایت فتح» با اشاره به اهمیت این نوع نگاه در مستندسازی گفت: شهید آوینی به ما یاد داد که برای روایت جنگ، لازم نیست فقط سراغ لحظههای پیروزی برویم. بسیاری از قصههای واقعی جنگ، در دل شکستهای ظاهری اما حماسههای عمیق شکل گرفتهاند. این نگاه را امروز هم میتوان در نمونههایی از جنگهای اخیر دید؛ جایی که ایستادگی نیروها، حتی در شرایط سخت، تبدیل به بخشی از روایت مقاومت میشود. برای آوینی، همین لحظات بود که معنا و حقیقت جنگ را نشان میداد.
این تهیهکننده گفت: نگاه شهید آوینی یک درس مهم برای مستندسازان است؛ اینکه گاهی حقیقت جنگ، نه در نتیجه نهایی، بلکه در لحظههای ایستادگی، ایمان و انتخاب انسانها شکل میگیرد. امروز هم در دل اتفاقات تلخ، همین روحیه مقاومت دیده میشود. در برخی نقاط، مثل مدرسه میناب، جنبه مظلومیت و اندوه جنگ بیشتر خود را نشان میدهد، اما در کنار آن، روحیه ایستادگی مردم و رزمندگان نیز پررنگ است.
این کارگردان درباره احساس شخصی خود نسبت به آثار جنگی گفت: در بسیاری از لحظات، آنچه در ذهن غالب میشود بیشتر حس حماسه و ایستادگی است تا اندوه. البته در برخی صحنهها، بهویژه مواردی مانند شهادت کودکان بیگناه ، طبیعتاً بار عاطفی و اندوه بسیار سنگین میشود و نمیتوان از آن عبور کرد. این ۲ احساس در کنار هم وجود دارند، هم حماسه و هم تلخی.
شعبانی در پایان درباره نسبت امروز با دوران دفاع مقدس گفت: دلتنگی برای آن دوران و برای انسانهایی که با نهایت ایثار در کنار یکدیگر میجنگیدند، امری طبیعی است. با این حال، این روحیه ایثار و مقاومت به شکلهای مختلف در زمان امروز نیز ادامه دارد، هرچند شرایط روایت و دسترسی به آن متفاوت و دشوارتر شده است.
مرتضی شعبانی فیلمبردار، مستندساز و تهیه کننده فعال در عرصه سینمای مستند است که از سال ۶۵ با دستیاری فیلمبردار در گروه «روایت فتح» مشغول به کار شد و از چهرههای شناخته شده مستندهای مقاومت است.
