شراره عطاری مستندساز در گفتگو با خبرنگار مهر درباره سوژه و محتوای فیلم «پهلوانان نمیمیرند» که به تازگی در گروه «هنروتجربه» اکران شده است، توضیح داد: «پهلوانان نمیمیرند» در ظاهر روایت زندگی محسن قاسمی قهرمان کشتی است اما برای من این فیلم از دغدغهای قدیمیتر آغاز شد. برای یک مستندساز اجتماعی، اهمیت یک سوژه صرفا به خود رویداد محدود نمیشود. هر روز خبرها و اتفاقهای فراوانی رخ میدهد، اما تنها برخی از آنها ما را متوقف و وادار به تامل میکنند. آنچه برای من اهمیت دارد، نسبت یک موضوع با زندگی واقعی مردم و پرسشهایی است که در بطن جامعه جریان دارد.
وی ادامه داد: سالهاست مسئله اعتیاد و چالشهای مرتبط با سوءمصرف مواد مخدر، درمان و نظارت بر این حوزه ذهنم را درگیر کرده است. این موضوع صرفا مسئلهای فردی نیست، بلکه یکی از چالشهای جدی جهان معاصر است که خانوادهها، نهادهای اجتماعی و ساختارهای قانونی و درمانی را درگیر میکند. سالها پیش نیز قصد داشتم مستندی درباره پیامدهای اجتماعی و جرایم ناشی از سوءمصرف مواد و با محوریت زندان بسازم، اما امکان تولید آن فراهم نشد. با این حال، آن دغدغه همچنان باقی ماند.
این کارگردان، «پهلوانان نمیمیرند» را روایتی فراتر از یک سرنوشت فردی دانست و بیان کرد: زمانی که خبر مربوط به محسن قاسمی را خواندم، احساس کردم با روایتی مواجه هستم که بسیاری از این پرسشها را در خود دارد؛ روایتی که از زندگی یک قهرمان ورزشی آغاز میشود اما به موضوعهایی فراتر از یک زندگی شخصی میرسد. از همانجا مسیر ساخت فیلم برای من شکل گرفت.
سایه و روشن زندگی قهرمانان
عطاری درباره علت انتخاب عنوان «پهلوانان نمیمیرند» توضیح داد: این عنوان از ابتدا برای من معنایی دوگانه داشت. در نگاه نخست، به پیشینه ورزشی محسن قاسمی و مفهوم پهلوانی در فرهنگ ما اشاره میکند؛ مفهومی که فراتر از مدال و قهرمانی است و به منش و جایگاه یک انسان در حافظه جمعی مربوط میشود. اما در عین حال، این عنوان حاوی نوعی تلخی و تناقض است. ما قهرمانان را تحسین میکنیم و موفقیتهای آنها را جشن میگیریم، اما گاه در لحظههایی که بیش از هر زمان دیگری به حمایت نیاز دارند، تنها میمانند.
وی ادامه داد: عنوان فیلم را بهگونهای انتخاب کردم که هم یک گزاره باشد و هم یک پرسش. حتی در طراحی گرافیکی پوستر نیز این ابهام تعمدا حفظ شده است؛ بهگونهای که میتوان آن را هم «پهلوانان نمیمیرند» و هم «پهلوانان میمیرند» خواند. این ۲ خوانش در کنار هم به روح فیلم نزدیکتر هستند. فیلم نیز میان تصویری که از قهرمانان در ذهن داریم و واقعیت پیچیده و گاه تلخ زندگی آنها حرکت میکند.
عبور از روایتهای گوناگون و تلاش برای دستیابی به واقعیت
این فیلمساز درباره چالشهای ساخت اثر اظهار کرد: مهمترین چالش برای من مسئولیتی بود که در برابر یک زندگی واقعی احساس میکردم. وقتی درباره چنین سوژهای فیلم میسازیم، با یک داستان تخیلی روبهرو نیستیم؛ با انسانهایی مواجه هستیم که همچنان با پیامدهای آن زندگی میکنند و همین موضوع حساسیت کار را دوچندان میکند. پیش از ساخت فیلم نیز روایتهای رسانهای و شخصی متعددی درباره محسن قاسمی وجود داشت که هر کدام بخشی از ماجرا را بازتاب میدادند. یکی از دشوارترین بخشهای کار این بود که از میان این روایتها عبور کنم و تا حد امکان به خودِ انسان و واقعیت پشت ماجرا نزدیک شوم.
وی افزود: چالش دیگر پرهیز از قضاوتهای شتابزده بود. در مواجهه با رخدادهای تلخ، قضاوت آسان است، اما وظیفه مستندساز صدور حکم نیست، بلکه ایجاد امکان دیدن، شنیدن و اندیشیدن است. از نظر اجرایی نیز فیلم در شرایط سادهای ساخته نشد. بخش مهمی از تولید همزمان با اوج شیوع کرونا بود و محدودیتها روند کار را دشوارتر میکرد. همچنین تهیهکنندگی فیلم را نیز خودم بر عهده داشتم و با محدودیتهای اقتصادی مواجه بودم. در نهایت، دشواری اصلی این بود که چگونه میتوان از دل یک سرگذشت فردی به پرسشهایی گستردهتر رسید، بدون آنکه فیلم به بیانیه تبدیل شود.
هیچ موفقیتی انسان را از آسیبهای زندگی مصون نمیکند
این مستندساز درباره پیام این فیلم، گفت: با واژه «پیام» در سینمای مستند با احتیاط برخورد میکنم. وظیفه فیلم ارائه نسخه قطعی نیست. اگر این اثر حامل چیزی باشد، بیش از آنکه پیام باشد، دعوت به تامل است. فیلم از زندگی یک قهرمان کشتی آغاز میشود اما در نهایت درباره شکنندگی انسان است؛ درباره اینکه هیچ جایگاه و موفقیتی مصونیت کامل در برابر آسیبهای زندگی ایجاد نمیکند.
وی ادامه داد: فیلم تلاش میکند مخاطب را از مواجهه سطحی دور کند و به درکی پیچیدهتر از سرنوشت انسانها برساند. اگر بیننده پس از تماشای فیلم لحظهای مکث کند و نگاه او تغییر کند، به هدف خود نزدیک شدهام.
انتظار مخاطبِ امروز از مستند پرتره متفاوت است
کارگردان مستند «گاهی اتفاق میافتد» درباره وضعیت مستند پرتره عنوان کرد: مستند پرتره همچنان یکی از گونههای مهم مستندسازی است، چراکه از طریق زندگی یک فرد میتواند به لایههای عمیقتری از جامعه برسد. با این حال، مخاطب امروز صرفا به روایت خطی و زندگینامهای بسنده نمیکند و انتظار دارد فیلم او را وارد تجربهای فکری یا احساسی عمیقتر کند. به همین دلیل، مستند پرتره زمانی موفقتر است که از سطح زندگی فرد عبور کند و او را به مسئلهای گستردهتر پیوند بزند؛ مسئلهای قابل لمس و قابل تعمیم.
مستند آغاز توجه است، نه پایان یک مسئله
این کارگردان درباره نقش مستند اجتماعی در جامعه گفت: مستند اجتماعی بیش از آنکه ابزار حل مستقیم مسئله باشد، ابزاری برای دیده شدن آن است. بسیاری از مسائل پیش از ورود به سطح تصمیمگیری، نیازمند دیده شدن و فهمیده شدن هستند. مستند میتواند ما را از عادت دیدن خارج کند و موضوعی را که به آن خو گرفتهایم، دوباره در برابر نگاهمان قرار دهد. اگر فیلمی بتواند مخاطب را از مواجهه سطحی خارج کند و او را به مکث وادارد، اتفاق مهمی رخ داده است. در این معنا، مستند آغاز توجه است، نه پایان یک مسئله.
درگیری ذهن مخاطب و برانگیخته شدن حس مسئولیت
عطاری در پایان درباره تجربه اکران و بازخورد مخاطبان بیان کرد: تجربه رونمایی فیلم برای من مواجهه مستقیم با مخاطب بود. در این نمایش که با حضور اهالی ورزش، هنر و رسانه برگزار شد، بازخوردها مثبت و همراه بود. آنچه برای من اهمیت داشت، نوع درگیری مخاطبان با فیلم بود؛ درگیریای که صرفا در سطح همدلی باقی نماند و به طرح پرسش درباره مسئولیت اجتماعی در قبال چنین سرنوشتهایی انجامید. برای من همین لحظههای مکث و پرسش ارزشمند است؛ جایی که فیلم وارد گفتگوی مخاطب با خودش میشود. این اثر در ابتدای مسیر اکران قرار دارد و ادامه این تجربه به مرور روشن خواهد شد.
عوامل مستند «پهلوانان نمیمیرند» عبارتند از کارگردان، نویسنده و تهیهکننده: شراره عطاری، تدوین: آرش شهیدی، پژوهش: شراره عطاری، تصویربرداران: عباس حسنزاده، سعید گودرزی، رامشیر گودرزی، علی خوشگونه، سروش مرشدیان، صدابرداران: علی ذوالفقاری، شاهین پورداداشی، صداگذار: آرش شهیدی.
مراسم رونمایی و اکران افتتاحیه مستند «پهلوانان نمیمیرند» دوشنبه ۱۸ خرداد با حضور سازندگان فیلم و جمعی از سینماگران، ورزشکاران و هنرمندان در پردیس سینمایی چارسو برگزار شد.
