به گزارش خبرنگار مهر، امروز دهم محرم الحرام عاشورای حسینی است.شخصیت حضرت اباعبدالله الحسین (ع) در تاریخ اسلام، نه تنها به عنوان یک پیشوای مذهبی، بلکه به عنوان یک مصلح بزرگ اجتماعی و معمار فرهنگی شناخته میشود که حرکت او فراتر از یک واقعه تاریخی محصور در سال ۶۱ هجری است.
سیره ایشان آمیزهای هوشمندانه از تدبیر سیاسی، اخلاق اجتماعی و روشهای نوین تبلیغی است که هدف غایی آن، بازگرداندن جامعه به مسیر اصیل نبوی و علوی بود. برای درک سیره تبلیغی و اجتماعی ایشان، باید ابتدا به این نکته نگریست که امام حسین (ع) در دورانی میزیست که جامعه اسلامی دچار استحاله فرهنگی شدیدی شده بود؛ ارزشها جابجا گشته و ساختار قدرت با استفاده از ابزارهای تبلیغاتی حکومت اموی، به دنبال تهی کردن دین از محتوای عدالتخواهانه و انسانیاش بود. در چنین بستری، سیره امام حسین (ع) صرفاً به قیام مسلحانه محدود نمیشود، بلکه پیش از کربلا و در متن زندگی روزمره ایشان، جریانی از «تبلیغ چهرهبهچهره» و «بصیرتافزایی اجتماعی» مشهود است.
ایشان در مواجهه با تودههای مردم و نخبگان، همواره بر اصل «کرامت انسانی» تاکید داشتند. در سیره اجتماعی ایشان، فقرا و محرومان نه به عنوان زیردستان، بلکه به عنوان برادران دینی جایگاه ویژهای داشتند؛ چنانکه حکایات متعددی از انفاقهای پنهانی و گرهگشاییهای ایشان از مشکلات مردم نقل شده است که نشاندهنده پیوند عمیق پیشوا با تودههای جامعه است. این پیوند اجتماعی، سنگبنای موفقیت تبلیغی ایشان در جذب قلوب بود.
بخش مهمی از سیره فرهنگی امام حسین (ع) در مفهوم «امر به معروف و نهی از منکر» تجلی مییابد. اما نکته ظریف در پژوهشهای فرهنگی این است که امام این فریضه را از سطح تذکرات فردی به سطح یک «استراتژی اصلاحی کلان» ارتقا دادند. ایشان در وصیتنامه معروف خود به برادرشان محمد حنفیه، هدف از حرکت خود را نه قدرتطلبی، بلکه اصلاح امت جدشان برمیشمارند. این اصلاحگری، یک حرکت فرهنگی عمیق بود تا وجدانهای خفته جامعه را که تحت تأثیر تبلیغات اموی به بیتفاوتی دچار شده بودند، بیدار کند.
در سیره تبلیغی ایشان، «خطبه» و «نامه» دو ابزار کلیدی بودند. امام با نامهنگاری به بزرگان بصره و کوفه، نه تنها دعوت به همکاری سیاسی کردند، بلکه مبانی نظری حکومت عادلانه و ویژگیهای امام بر حق را تبیین نمودند. این مکاتبات نشاندهنده سیره نخبگانی ایشان در جلب افکار عمومی با تکیه بر استدلال و منطق قرآنی است. از سوی دیگر، سیره اجتماعی ایشان در برخورد با دشمنان نیز درسآموز است؛ حتی در میدان جنگ، ایشان از هدایتگری دست برنداشتند و با ایراد خطبههای مکرر، سعی در بیدار کردن فطرت سپاه مقابل داشتند. این نشان میدهد که در منظومه فکری ایشان، تبلیغ و هدایت حتی بر پیروزی نظامی اولویت دارد.
بعد فرهنگی قیام عاشورا
در بعد فرهنگی، امام حسین (ع) مظهر ایستادگی در برابر «تحریف» بودند. نظام اموی با جعل احادیث و ترویج اندیشه جبرگرایی، سعی داشت مشروعیتی دینی برای ظلم خود ایجاد کند. امام در مقابل، با تاکید بر سیره پیامبر (ص) و امیرالمؤمنین (ع)، الگوی حقیقی انسان کامل و جامعه مطلوب را ارائه دادند. سیره ایشان در تربیت کادر و نیروهای مخلص، بخش دیگری از فعالیتهای اجتماعی ایشان است. همراهان امام در کربلا، برآیند سالها فعالیت تربیتی و فرهنگی ایشان در مدینه و مکه بودند؛ افرادی که نه بر اساس تعصبات قبیلهای، بلکه بر پایه شناخت عمیق از حق و باطل گرد ایشان جمع شده بودند. این انسجام اجتماعی میان یاران امام که از قبایل و نژادهای مختلف (از غلام سیاه پوست تا اشراف عرب) بودند، نمادی از تمدنسازی اسلامی و نفی تبعیضهای جاهلی بود که دوباره در حال ریشه دواندن در جامعه بودند. در واقع، امام با رفتار خود، الگوهای جدیدی از زیست اجتماعی را ارائه دادند که در آن «وفا»، «ایثار» و «شجاعت اخلاقی» حرف اول را میزد.
پس از واقعه عاشورا، سیره تبلیغی امام حسین (ع) توسط بازماندگان ایشان، به ویژه حضرت زینب (س) و امام سجاد (ع)، تداوم یافت و به یک «فرهنگ ماندگار» تبدیل شد. اما ریشه این ماندگاری در خودِ کنشهای امام نهفته بود. ایشان آگاهانه مسیری را انتخاب کردند که پیامش در تاریخ گم نشود. استفاده از نمادها، درگیر کردن خانواده در نهضت و انتخاب مسیر مکه به کوفه، همگی قطعاتی از یک پازل تبلیغی هوشمندانه بودند. امام حسین (ع) به خوبی میدانستند که برای مقابله با امپراتوری رسانهای شام، باید خونی ریخته شود که تا ابد در رگهای تاریخ جاری بماند. این ایثار، خود بالاترین فرم تبلیغ بود؛ تبلیغ با عمل .
در حوزه اجتماعی، ایشان به ما آموختند که سکوت در برابر ظلم، نه یک انتخاب شخصی، بلکه خیانت به سلامت فرهنگی جامعه است. ایشان با فدا کردن جان خود، به جامعه آموختند که ارزشهای متعالی انسانی و الهی، بهای سنگینی دارند که گاهی تنها با شهادت پرداخت میشود. این نگاه به زندگی و مرگ، زیربنای یک تحول فرهنگی بزرگ شد که قرنهاست الهامبخش نهضتهای آزادیبخش در سراسر جهان است.
از منظری دیگر، سیره امام حسین (ع) را میتوان در «عقلانیت سرخ» جستجو کرد. برخلاف تصوراتی که حرکت ایشان را صرفاً احساسی میبینند، پژوهش در متن سخنان و نامههای ایشان نشاندهنده یک طراحی دقیق برای به بنبست کشاندن نظام استبدادی است. ایشان در طول مسیر، با هر گروهی که مواجه میشدند، متناسب با سطح درک و نیازهای اجتماعی آنها سخن میگفتند. این «مخاطبشناسی» در سیره تبلیغی، عاملی بود که باعث شد پیام ایشان حتی به گوش آیندگان نیز برسد.
امام در سیره اجتماعی خود، بر «عدالت اقتصادی» نیز تاکید داشتند. مبارزه ایشان با غصب بیتالمال توسط بنیامیه، نشاندهنده حساسیت ایشان به سفره مردم و حقوق عامه بود. ایشان معتقد بودند که انحراف فرهنگی و مذهبی، ریشه در فساد اقتصادی و سیاسی حاکمان دارد؛ لذا اصلاح جامعه را از راس آن آغاز کردند. در نهایت، سیره امام حسین (ع) به ما میآموزد که فعالیت فرهنگی و اجتماعی جدا از سیاست نیست و یک رهبر الهی باید در تمام ابعاد زندگی مردم، از معنویت گرفته تا معیشت و سیاست، نقش هدایتگری و حمایتی ایفا کند. حرکت ایشان، تابلویی کامل از ارزشهای انسانی است که در آن شجاعت با مهربانی، و سیاست با دیانت گره خورده است و همین جامعیت، رمز جاودانگی نام و راه ایشان در بستر قرون و اعصار است.
تأثیرات سیره اجتماعی امام حسین (ع) در ساختار خانواده و جایگاه زن نیز به وضوح در واقعه کربلا نمایان است. ایشان با همراه کردن زنان و کودکان، نه تنها به دنبال حفاظت از آنها بودند، بلکه نقشی تبیینی و رسانهای برای آنان تعریف کردند. این اقدام، یک تحول فرهنگی در نگاه به زن در جامعه شبهجزیره بود؛ زنی که در سیره حسینی، پیامرسان خون شهدا و تداومبخش نهضت میشود. این الگو نشان میدهد که در نگاه امام، تحول اجتماعی بدون مشارکت فعال و آگاهانه زنان ممکن نیست.
همچنین، سیره ایشان در برخورد با جوانان و دادن مسئولیت به آنان، درس بزرگی برای مدیریت اجتماعی است. حضور حضرت علیاکبر (ع) و حضرت قاسم (ع) در متن حادثه، نشاندهنده اعتماد امام به نسل جوان برای جریانسازی فرهنگی است. در مجموع، سیره امام حسین (ع) یک منظومه منسجم است که در آن «عبودیت الهی» به عنوان هسته مرکزی، به رفتارهای اجتماعی و تبلیغی جهت میدهد. ایشان نشان دادند که برای رسیدن به یک جامعه سالم، باید ابتدا از خود شروع کرد و سپس با ایستادگی بر اصول، هزینههای تغییر را پذیرفت. این مسیر، مسیری است که هنوز هم برای جوامع بشری که به دنبال عدالت و کرامت هستند، یگانه راه نجات به شمار میرود.
در تحلیل نهایی، سیره تبلیغی امام حسین (ع) را باید نوعی «تبلیغ تمدنساز» دانست. ایشان با خون خود، مرز میان اسلام ناب و اسلام اموی را ترسیم کردند و اجازه ندادند قرائتهای منحرف از دین، به نام اسلام رسمی تثبیت شود. این مرزبندی دقیق، بزرگترین خدمت فرهنگی به تاریخ ادیان است. امام با تاکید بر عقلانیت، عزت و آزادگی، به انسانها آموختند که «مرگ با عزت بهتر از زندگی با ذلت است»؛ این جمله، عصاره سیره اجتماعی و فرهنگی ایشان است که فراتر از زمان و مکان، به عنوان مانیفست آزادگی در جهان شناخته میشود. ا
مروز نیز سیره ایشان در قالب مراسمات و شعائر حسینی، به عنوان یک موتور محرک اجتماعی عمل میکند که میلیونها انسان را به سوی اهداف والای انسانی سوق میدهد. این تداوم، گواهی بر موفقیت سیره تبلیغی ایشان است که توانسته پیامی لایزال را در جانهای بیدار زنده نگاه دارد و مسیری روشن برای آینده بشریت ترسیم کند.
