به گزارش خبرنگار مهر، در آستانه «روز ملی نخبگان»، خبرگزاری مهر در دومین گفتگو از پرونده ویژه نخبگان، به سراغ نخبه ای رفته است که هم طعم پژوهش در خارج از کشور را چشیده و هم پیچ‌وخم‌های زیست یک پژوهشگر در داخل را با پوست و گوشت خود لمس کرده است.
دکتر افسانه زارعی، دانش‌آموخته دکتری اقتصاد دانشگاه فردوسی مشهد و برگزیده طرح شهید وزوایی بنیاد ملی نخبگان، پس از گذراندن فرصت مطالعاتی در کشور سوئد، تصمیم به بازگشت و پژوهش در داخل کشور گرفت تا علم خود را در خدمت تصمیم‌گیری‌های بومی قرار دهد.
او در این گفتگو، ضمن بازخوانی تجربه‌های مثبت خود از چتر حمایتی بنیاد نخبگان در استان، بی‌پرده به سراغ گره‌های کور رفته است؛ از مقاومت برخی دانشگاه‌ها در جذب نخبگان و نگاه «رقیب‌انگارانه» به این چهره‌ها، تا آئین‌نامه‌های بانکی که عملاً دریافت وام ۲ میلیاردی خرید مسکن را برای یک نخبه به امری غیرممکن تبدیل کرده است. به باور این پژوهشگر اقتصادی، مطالبه اصلی امروز نخبگان از دولت چهاردهم میدان‌دادن عملیاتی به توان کارشناسی جوانان است.
افسانه زارعی، متولد ۱۳۶۴ و دانش‌آموخته مقطع دکتری تخصصی در گرایش اقتصاد بین‌الملل از دانشگاه فردوسی مشهد، پیرامون نحوه ورودش به جامعه نخبگانی توضیح داد و گفت: آشنایی من با بنیاد ملی نخبگان از سال ۱۳۹۹ و دوران دانشجویی دکتری از طریق طرح شهید وزوایی کلید خورد و توانستم از تسهیلات این طرح استفاده کنم. حضور در جمع نخبگان علاوه بر حمایت‌های مادی و کمک‌هزینه‌های دانشجویی و دستیاری پژوهشی که در آن مقطع گره‌گشا بود، فضای بسیار ارزنده‌ای در حوزه شبکه‌سازی علمی (نتورکینگ) برایم ایجاد کرد.
وی در ادامه با اشاره به اعزام به دوره فرصت مطالعاتی خارج از کشور تصریح کرد: یکی از جوایز طرح شهید وزوایی، امکان استفاده از تسهیلات فرصت مطالعاتی در دانشگاه‌های برتر دنیا (با رتبه زیر ۲۰۰) بود. بر همین اساس، در سال ۱۴۰۰ موفق شدم برای دوره فرصت مطالعاتی به دانشگاه استکهلم سوئد اعزام شوم. بخش عمده‌ای از هزینه‌های ارزی و مالی این دوره را بنیاد تقبل کرد و با وجود ناآشنایی ابتدایی بدنه دانشگاه در آن دوره با نحوه تعاملات بنیاد، با پیگیری‌های مداوم و راهگشای بنیاد نخبگان استان خراسان رضوی توانستم این سفر علمی ارزشمند را پشت سر بگذارم؛ دستاوردهای آن دوره، از جمله مقالات مشترک و تعاملات بین‌المللی، هنوز هم در مسیر علمی من جاری و منشأ اثر است.
دوراهی مهاجرت و بازگشت
این پژوهشگر اقتصادی با بیان دلایل خود برای بازگشت به کشور علی‌رغم فراهم بودن زمینه ماندگاری در خارج خاطرنشان کرد: پس از اتمام دوره فرصت مطالعاتی در سوئد، بدون شک امکان ماندن و پیگیری فعالیت‌ها در خارج از کشور وجود داشت، اما اولویت من در درجه نخست مانند در کنار خانواده و در درجه دوم این باور قلبی بود که باید آموخته‌ها و توان علمی‌ام را در مسیر اعتلای کشورم به کار بگیرم. البته فاصله حمایت‌های معیشتی و شأن شغلی نخبگان در خارج از کشور با داخل بسیار معنادار است؛ در دانشگاه‌های پیشرو، نخبه به عنوان یک پیشران و سرمایه توسعه دیده می‌شود، اما متاسفانه در برخی فضاهای دانشگاهی کشور، نگاه مثبتی نسبت به ورود جوانان نخبه به دانشگاه ندارند.
زارعی افزود: بعد از بازگشت به کشور، حدود یک سال درگیر جستجوی شغلی بودم تا در نهایت با توجه به سابقه بیش از یک دهه کار پژوهشی، به عنوان محقق در یکی از دستگاه های اجرایی مشغول به خدمت شدم.
طرح «جهت»؛ تلاشی روبه‌جلو که در پیچ‌وخم دیوان‌سالاری دانشگاه‌ها گرفتار است
دانش‌آموخته دکتری اقتصاد دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به ورود خود به طرح «جهت» (جذب نخبگان در هیئت علمی دانشگاه‌ها) اظهار داشت: بنیاد ملی نخبگان با طراحی تسهیلاتی همچون طرح «جهت» گام بسیار مثبتی برای تثبیت جایگاه فارغ‌التحصیلان دکتری برداشته است. من نیز در این طرح ثبت‌نام کرده و امتیاز آورده ام.
وی افزود: تلاش بنیاد برای جذب نخبگان دکتری ستودنی است، اما مانع اصلی در ساختار و پذیرش برخی دانشگاه‌هاست؛ هنوز شکاف ارتباطی و عدم توجیه کامل نسبت به آیین‌نامه‌های بنیاد در میان برخی مراکز آموزش عالی وجود دارد و مقاومت‌ها در بدنه دانشگاهی، فرآیند جذب نخبگان مستعد را طولانی و فرساینده می‌کند؛ امری که نیازمند هماهنگی عمیق‌تر میان وزارت علوم و بنیاد نخبگان است.
معمای تسهیلات مسکن نخبگان؛ شروط ناممکن بانکی و ناکامی در خرید مسکن
زارعی در بخش دیگری از این گفتگو، به تشریح تجربه عینی خود از پیگیری تسهیلات مسکن نخبگان پرداخت و گفت: در فرآیند اداری بنیاد ملی نخبگان، کار با سرعت فوق‌العاده‌ای پیش رفت و معرفی‌نامه بانکی برای دریافت وام ۲ میلیارد تومانی مسکن نخبگان در کمتر از دو هفته صادر شد، اما مشکل اساسی درست در مرحله مراجعه به بانک عامل شکل گرفت.
این اقتصاددان تصریح کرد: بانک‌ها ضوابط نامتعادلی را برای وثیقه‌گذاری پیش روی نخبگان قرار می‌دهند؛ به عنوان نمونه برای دریافت وام ۲ میلیاردی، شرط گذاشتند که ملک خریداری‌شده باید حداقل ارزشی معادل ۱۳ میلیارد تومان داشته باشد تا تکافوی پوشش تضمین ۸۰ درصدی اصل و سود بازپرداخت ۲۰ ساله را بدهد! پرسش ساده این است که اگر یک پژوهشگر سرمایه ۱۳ میلیارد تومانی داشت، اساساً چه نیازی به دریافت وام ۲ میلیاردی با اقساط سنگین داشت؟ در نتیجه به دلیل همین موانع سخت‌گیرانه، نتوانستم از این تسهیلات برای خرید خانه استفاده کنم و ناچار شدم به یک وام ودیعه مسکن ۵۰۰ میلیون تومانی با نرخ سود رایج بانکی بسنده کنم. در حال حاضر نیز تورم افسارگسیخته مسکن و افزایش شدید قیمت‌ها عملاً فاصله نخبگان را با خانه‌دار شدن هر روز بیشتر می‌کند.
این عضو بنیاد ملی نخبگان در پاسخ به اینکه مهم‌ترین مطالبه جامعه علمی از رئیس‌جمهور و مدیران ارشد دولت چهاردهم چیست، تأکید کرد: در حوزه ساختاری، انتظار ما این است که جلسات با نخبگان تنها در سطح همایش، تریبون و گفتگوهای مقطعی خلاصه نشود. متأسفانه در ادوار گذشته بارها در نشست‌های استانی و ملی حضور داشته‌ایم و ایده‌ها مورد استقبال واقع شده، اما در عمل و در مرحله تشکیل کارگروه‌های سیاست‌گذاری و تصمیم‌سازی، از ظرفیت نخبگان استفاده عملیاتی و بالفعل نمی‌شود.
وی با تأکید بر لزوم ساماندهی معیشت و دستمزدها افزود: در لایه اقتصادی، با توجه به تخصصم در حوزه اقتصاد کار، باید تأکید کنم که شکاف دستمزد اعضای هیئت علمی و پژوهشگران کشور در مقایسه با استانداردهای بین‌المللی بسیار بالاست و یکی از عوامل اصلی تحریک به مهاجرت محسوب می‌شود. از دولت انتظار می‌رود با وجود تمام تنگناها، منابع حمایتی خود را به‌صورت هدفمند متمرکز کند تا نخبگانی که با عرق به وطن مانده‌اند، دغدغه حداقل‌های معیشتی و شغلی را نداشته باشند.
