خبرگزاری مهر، گروه استانها: همزمان با فرارسیدن شبهای قدر و ایام شهادت امیرالمؤمنین علی(ع)، بازخوانی میراث گرانسنگ نهجالبلاغه به عنوان یکی از بنیادیترین متون اندیشه اسلامی اهمیت دوچندانی پیدا میکند. این کتاب که مجموعهای از خطبهها، نامهها و کلمات قصار امام علی(ع) است، نه تنها در حوزه اخلاق و معنویت بلکه در عرصههای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی نیز حاوی آموزههایی راهگشا برای سامانبخشی جامعه انسانی است.
بسیاری از اندیشمندان اسلامی بر این باورند که مطالعه و تدبر در نهجالبلاغه میتواند نقش مهمی در تقویت روحیه همدلی، مسئولیتپذیری اجتماعی و انسجام در میان آحاد جامعه ایفا کند.در همین زمینه، خبرنگار مهر گفتوگویی تفصیلی با مهدی قلیپور، پژوهشگر و شارح نهجالبلاغه انجام داده است که در ادامه میخوانید.
*با توجه به فرارسیدن شبهای قدر و سالروز شهادت امیرالمؤمنین(ع)، بازگشت به نهجالبلاغه چه اهمیتی برای جامعه امروز دارد؟
شبهای قدر اساساً زمان بازگشت به حقیقت قرآن و معارف ناب اسلامی است و در این میان، نهجالبلاغه را میتوان نزدیکترین متن به روح و منطق قرآن دانست. بسیاری از عالمان بزرگ شیعه و حتی شماری از اندیشمندان اهل سنت، نهجالبلاغه را «اخ القرآن» نامیدهاند؛ یعنی متنی که در بیان، محتوا و عمق معرفتی در امتداد آموزههای قرآنی قرار دارد.
امیرالمؤمنین(ع) در نهجالبلاغه صرفاً به بیان آموزههای فردی و اخلاقی بسنده نمیکنند، بلکه طرحی جامع برای اداره جامعه، تنظیم روابط اجتماعی و تحقق عدالت ارائه میدهند. در واقع نهجالبلاغه یک منظومه فکری است که در آن اخلاق، سیاست، اقتصاد، عدالت اجتماعی و معنویت در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.
در چنین ایامی که جامعه اسلامی بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازگشت به منابع اصیل فکری خود است، مطالعه نهجالبلاغه میتواند افقهای تازهای در فهم مسئولیت اجتماعی، اخلاق جمعی و همبستگی میان مردم بگشاید. زیرا در نگاه علوی، جامعه اسلامی یک پیکره واحد است که سلامت آن در گرو مسئولیتپذیری همگانی است.
*برخی پژوهشگران معتقدند نهجالبلاغه ظرفیت بالایی برای تقویت وحدت و همبستگی در جامعه دارد. این ظرفیت از کدام آموزههای علوی نشأت میگیرد؟
اگر بخواهیم از منظر جامعهشناختی به نهجالبلاغه نگاه کنیم، باید بگوییم که یکی از محورهای بنیادین این کتاب، مسئله «انسجام اجتماعی» است. امیرالمؤمنین(ع) در خطبهها و نامههای متعدد خود به ضرورت حفظ پیوندهای اجتماعی و پرهیز از تفرقه تأکید کردهاند.
برای نمونه در خطبه ۱۷۶ نهجالبلاغه، امام علی(ع) مردم را به همبستگی و دوری از پراکندگی فرا میخوانند و یادآور میشوند که اختلاف و گسست اجتماعی، زمینهساز ضعف و آسیبپذیری جامعه است. در نگاه امام، جامعهای که از درون دچار شکاف شود، قدرت دفاع از ارزشها و هویت خود را از دست خواهد داد.
همچنین در نامه مشهور امام به مالک اشتر، که میتوان آن را یکی از مهمترین متون سیاسی و مدیریتی در تمدن اسلامی دانست، بر رعایت عدالت، کرامت انسانی و توجه به همه اقشار جامعه تأکید شده است. این نامه نشان میدهد که عدالت اجتماعی یکی از مهمترین عوامل ایجاد اعتماد عمومی و انسجام ملی است.
بنابراین اگر بخواهیم از منظر نهجالبلاغه به مسئله همبستگی اجتماعی نگاه کنیم، باید سه عنصر را مورد توجه قرار دهیم: عدالت، اخلاق اجتماعی و مسئولیتپذیری جمعی.
*در میان خطبهها و نامههای نهجالبلاغه، کدام بخشها بیش از دیگر بخشها میتواند به تقویت روحیه همدلی و همبستگی در جامعه کمک کند؟
بخشهای متعددی از نهجالبلاغه واجد چنین ظرفیتی هستند. یکی از مهمترین آنها خطبههای اجتماعی امام علی(ع) است که در آنها به آسیبشناسی جامعه و ضرورت اصلاح روابط انسانی پرداخته شده است.
برای مثال، در خطبه ۲۱۶ امام علی(ع) درباره رابطه متقابل حاکم و مردم سخن میگویند و تأکید میکنند که هیچ جامعهای بدون همکاری و همدلی میان مردم و مسئولان نمیتواند به عدالت و پیشرفت دست یابد. این سخن در حقیقت بیانگر یک اصل بنیادین در اندیشه سیاسی اسلام است؛ یعنی اصل مشارکت اجتماعی.
همچنین در کلمات قصار نهجالبلاغه نیز آموزههای فراوانی درباره اخلاق اجتماعی وجود دارد. امام علی(ع) در یکی از سخنان حکیمانه خود میفرمایند: «الناس صنفان؛ إما أخ لک فی الدین أو نظیر لک فی الخلق». این جمله کوتاه اما بسیار عمیق، مبنای یک نگاه انسانی و فراگیر به جامعه است. بر اساس این نگاه، انسانها یا برادر دینی یکدیگرند یا در آفرینش با هم مشترکاند؛ بنابراین هیچکس نباید از دایره احترام و عدالت خارج شود.چنین نگرشی میتواند پایههای همزیستی مسالمتآمیز و همبستگی اجتماعی را تقویت کند.
*برخی صاحبنظران معتقدند یکی از مشکلات جوامع امروز، فاصله گرفتن از منابع اصیل معرفتی است. به نظر شما بازگشت به نهجالبلاغه چگونه میتواند این خلأ را جبران کند؟
نکته بسیار مهمی است. نهجالبلاغه صرفاً یک متن تاریخی نیست، بلکه یک منبع زنده و پویا برای اندیشه اسلامی است. متأسفانه در بسیاری از موارد، ما این کتاب را صرفاً در حد یک متن ادبی یا خطابی مطالعه میکنیم، در حالی که نهجالبلاغه دربردارنده یک دستگاه فکری منسجم است.
اگر این اثر به صورت روشمند در حوزههای علمی، دانشگاهها و حتی در نظام آموزشی عمومی مورد توجه قرار گیرد، میتواند در شکلدهی به فرهنگ مسئولیت اجتماعی و اخلاق عمومی نقش مهمی ایفا کند.
یکی از ویژگیهای برجسته نهجالبلاغه این است که امام علی(ع) در آن به روشنی درباره آسیبهای قدرت، خطرات دنیاطلبی، ضرورت عدالت و اهمیت کرامت انسانی سخن گفتهاند. این آموزهها برای هر جامعهای که در پی تحقق عدالت و پیشرفت است، الهامبخش خواهد بود.
*از منظر شما، مطالعه و شرح نهجالبلاغه چه نقشی در تقویت هویت فرهنگی و دینی جامعه ایفا میکند؟
هویت فرهنگی هر جامعهای بر پایه مجموعهای از متون و سنتهای فکری شکل میگیرد. در جهان اسلام، قرآن کریم، سنت نبوی و میراث اهلبیت(ع) از مهمترین منابع شکلدهنده این هویت هستند. نهجالبلاغه به عنوان یکی از برجستهترین آثار برآمده از سنت علوی، نقش بسیار مهمی در این میان دارد.
مطالعه این اثر به ما کمک میکند تا با عمق اندیشه امام علی(ع) آشنا شویم و دریابیم که چگونه میتوان میان معنویت، عقلانیت و عدالت پیوند برقرار کرد. این پیوند در حقیقت همان چیزی است که میتواند به تقویت هویت دینی و فرهنگی جامعه کمک کند.
از سوی دیگر، نهجالبلاغه به ما میآموزد که دینداری صرفاً به عبادات فردی محدود نمیشود، بلکه شامل مسئولیتپذیری اجتماعی، دفاع از عدالت و حمایت از مظلومان نیز هست. چنین نگاهی میتواند روحیه مسئولیتپذیری و همبستگی را در جامعه تقویت کند.
*به عنوان پرسش پایانی، اگر بخواهید یک پیام اصلی نهجالبلاغه را برای جامعه امروز بیان کنید، آن پیام چه خواهد بود؟
به نظر من مهمترین پیام نهجالبلاغه برای جامعه امروز، بازگشت به اخلاق و عدالت است. امام علی(ع) در سراسر این کتاب بر این نکته تأکید میکنند که قدرت بدون عدالت و جامعه بدون اخلاق نمیتواند پایدار بماند.
اگر ما بتوانیم آموزههای اخلاقی و اجتماعی نهجالبلاغه را در زندگی فردی و جمعی خود جاری کنیم، بسیاری از مشکلات و شکافهای اجتماعی کاهش خواهد یافت. در واقع نهجالبلاغه ما را به سوی جامعهای دعوت میکند که در آن انسانها نسبت به یکدیگر احساس مسئولیت دارند، عدالت محور روابط اجتماعی است و کرامت انسانی در بالاترین جایگاه قرار دارد.
در چنین جامعهای، همبستگی و همدلی نه یک شعار بلکه یک واقعیت اجتماعی خواهد بود؛ واقعیتی که ریشه در معارف عمیق علوی دارد و میتواند راهنمایی برای حرکت جامعه در مسیر تعالی و پیشرفت باشد.