یادداشت مهمان، آذر مهدوان: چهارم و پنجم نوامبر سال ۲۰۲۳، نقطه عطفی در سیاست ترکیه بود؛ جایی که کمال قلیچداراوغلو، رهبر کهنهکار حزب جمهوریخواه خلق (CHP)، پس از سالها سکانداری و شکستهای پیاپی انتخاباتی، کنار رفت و «اوزگور اوزل» با وعده تحول و رویکردی تندتر جای او را گرفت. اما چرا این جابهجاییِ حزبی، امروز (در سال ۲۰۲۶) به یک «بحران ملی» تبدیل شده که نه تنها احزاب، بلکه دستگاه قضایی و امنیت منطقهای را تحت تأثیر قرار داده است؟ پاسخ ساده است: CHP بزرگترین رقیب اردوغان است و هرگونه لرزش در ستونهای این حزب، میتواند سرنوشت انتخابات ریاستجمهوری سال ۲۰۲۸ و آینده سیاسی ترکیه را به کلی تغییر دهد.
اوزگور اوزل که خود را میراثدار آتاتورک معرفی میکند، در سه سال اخیر توانست موفقیتهای چشمگیری در سیاست داخلی ترکیه به دست آورد؛ بهطوریکه CHP پس از انتخابات شهرداری در سال ۲۰۲۴، تبدیل به اولین حزب پرطرفدار ترکیه شد و حزب عدالت و توسعه (AKP) را به رتبه دوم راند. همین پیروزی، امید حامیان کمالیستها را برای پیروزی در انتخابات ریاستجمهوری ۲۰۲۸ بیشتر کرد.
اما دستگیری اکرم اماماوغلو، شهردار استانبول و تیم اجراییاش که به عنوان رقیب موفق اردوغان شناخته میشد، عملاً روند رشد حزب را با مانع مواجه کرد. ادعای حمایت از تروریسم و فساد مالی از سوی دادگاه عالی ترکیه علیه این شخصیت سیاسی، بازگشت او به عرصه قدرت را با چالشی جدی مواجه کرده است. بدشانسی حزب جمهوریخواه خلق صرفاً به موضوع اماماوغلو محدود نمیشود؛ ماجرا از شکایتی در نوامبر ۲۰۲۳ در دادسرای بورسا شروع شد. در اکتبر ۲۰۲۵، دادگاه بدوی آنکارا با این استدلال که شکایتی علیه فرد یا نهادِ درستی مطرح نشده (عدم وجود طرف دعوا)، پرونده را مختومه کرد؛ اما در دسامبر ۲۰۲۵، دادگاه تجدیدنظر این رأی را رد کرد و پرونده دوباره به جریان افتاد.
آینده حزب جمهوریخواه خلق چه میشود؟
حزب CHP در گذشته هم بحرانهای زیادی را پشت سر گذاشته، چرا که هویت و ساختار حزب از رهبرانش قدیمیتر و قویتر بوده است. اما این بار فرق میکند؛ چون تضاد عمیقی میان واقعیتهای دنیای سیاست و رویکردهای حقوقیِ دادگاهها ایجاد شده است. دادگاه راه را برای بازگشت کمال قلیچداراوغلو به کرسی ریاست حزب باز کرده است. از طرفی، تیم اوزگور اوزل نیز بر مشروعیت خود تأکید دارد؛ چرا که آنها پیروز انتخابات محلی ۲۰۲۴ بوده، در کنگره رأی آوردهاند و حمایت عمومی را با خود دارند. اگر هر دو طرف بر حقانیت خود اصرار کنند، ممکن است حزب در ظاهرِ قانون به دو بخش تقسیم شده و عملاً به دو گروه سیاسی کاملاً جداگانه تبدیل شود.
اما سؤال این است: آیا تیم اوزگور اوزل حزب جدیدی تأسیس خواهد کرد؟ فعلاً این گزینه بسیار بعید و شبیه به یک «گزینه آخر» است. به نظر میرسد تیم اوزل فعلاً میخواهد تمام راههای ممکن در درون حزب را امتحان کند؛ از جمله اعتراض به حکم دادگاه، مقاومت درونی، درخواست برای برگزاری کنگره فوقالعاده و جلب حمایت نمایندگان مجلس و اعضای عادی حزب. همچنین شایعاتی در آنکارا وجود دارد که CHP قصد اعتراض به دیوان عالی کشور (Yargıtay) را دارد تا اجرای حکم را متوقف کند. راهاندازی حزب جدید پرخطر است و میتواند آرای مخالفان اردوغان را پخش کرده و اوضاع شهرداریها و انسجام در مجلس را به هم بریزد. در این میان، برگزاری کنگره بعدی میدان اصلی نبرد خواهد بود. اگر حکم دادگاه اجرایی شود، فشار برای کنگره فوقالعاده زیاد خواهد شد. اگر کنگره زود برگزار شود، بحث رهبری داغ میشود؛ و اگر دیر برگزار شود، این شک تقویت میشود که حکم قضایی با هدف بلاتکلیف نگه داشتن حزب پیش از انتخابات صادر شده است. با توجه به صحبتهای قلیچداراوغلو مبنی بر پاکسازی حزب از مفسدان اقتصادی، احتمال دارد او از این وضعیت برای کنار زدن رقبایش و تداوم رهبری در کنگره استفاده کند.
سیاست تضعیف حزب از سوی آکپارتی
حزب جمهوریخواه خلق، بزرگترین رقیبِ حزب عدالت و توسعه (AKP) است و موفقیت آن به معنای تضعیف اردوغان است. کمال قلیچداراوغلو با سابقه ۱۳ شکست انتخاباتی، برای اردوغان «گزینه راحتتری» محسوب میشد. به همین دلیل از زمانی که موضوع تقلب در سیوهشتمین کنگره مطرح شد، رسانههای نزدیک به اردوغان تلاش کردند با تطهیر قلیچداراوغلو، این موضوع را پررنگ کرده و سیاستِ تضعیف CHP را از بستر حقوقی دنبال کنند. «علیرضا آیدین»، گزارشگر سابق دادگاه قانون اساسی، معتقد است این تصمیم «غافلگیرکننده» نبوده و عملیاتی از سوی قدرت حاکم برای تجزیه اپوزیسیون است. او تأکید دارد که این نبرد، نبردِ شخصِ CHP نیست؛ بلکه نبردی برای حق انتخاب مردم، جایگاه مجلس و احقاق حق شهروندی برابر است.
قلیچداراوغلو یا اوزل؛ کدام گزینه برای ایران بهتر است؟
تحولات ترکیه برای ایران به عنوان کشور همسایه از اهمیت ویژهای برخوردار است. اگر سیاستهای قلیچداراوغلو و اوزل را از منظر منافع ملی ایران بررسی کنیم، در شرایط کنونی سکانداری قلیچداراوغلو برای ایران گزینه بهتری است. اوزگور اوزل نگاهی غربگرا و حتی نزدیک به رژیم صهیونیستی دارد؛ تا جایی که در زمان کشتار غزه، پیشنهاد سفر به سرزمینهای اشغالی را داد. او در زمان جنگ تحمیلی ۴۰ روزه اگر چه اعلام حمایت از ایران کرد، اما مخالفت و انتقاد خود از ایران را هم کتمان نکرد. اما قلیچداراوغلو سیاستمداری کهنهکار است که همواره بر توسعه مناسبات با همسایگان تأکید داشته و پیشتر نیز در گفتگو با خبرگزاری مهر بر ضرورت گسترش روابط تهران-آنکارا تصریح کرده بود.
تأثیر انحلال کنگره در روند صلح ترکیه با پکک
انحلال کنگره و لغو رهبری اوزل، بحرانی است که میتواند اتحاد مردمی را دچار چالش کرده و ترکیه را با بحران داخلی مواجه کند. در شرایطی که ترکیه به دنبال پیشبرد «روند صلح با پکک» (ترکیه عاری از ترور) است، بیثباتی در بزرگترین حزب اپوزیسیون میتواند مهمترین دستاورد آنکارا در این مسیر را با مانع جدی روبرو کند.
در همین راستا، «دولت باغچلی» رئیس حزب حرکت ملی ترکیه (MHP) ضمن هشدار نسبت به تجزیه حزب، از قلیچداراوغلو خواسته است تا با درک مسئولیت تاریخی خود، با اوزل دیدار کرده و با تدوین فرمولی مشترک، از بروز آشوب در این نهاد ریشهدار جلوگیری کند؛ چرا که دستیابی به نتیجهای مشترک، منافع ملت ترکیه را تأمین خواهد کرد. باغچلی با اشاره به حساسیت شرایط منطقهای و بلوغ اراده ملی برای «ترکیهای عاری از تروریسم»، نسبت به عواقب جبرانناپذیر اختلافات داخلی در حزب اصلی اپوزیسیون هشدار داد.
