به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از تیوی بریکس، تحولات اقتصاد جهانی نشان میدهد که دانش، فناوری و سرمایه انسانی به تدریج جایگزین منابع سنتی تولید ثروت شدهاند و نقش آموزش و پژوهش در تعیین جایگاه کشورها در اقتصاد بینالملل بیش از هر زمان دیگری افزایش یافته است.
بر اساس دادههای منتشر شده از سوی وزارت بازرگانی و صنعت هند، صادرات کالا و خدمات این کشور در سال ۲۰۲۵ به بیش از ۸۶۰ میلیارد دلار رسید که نسبت به سال قبل ۴.۲۲ درصد رشد داشته است. دولت هند نیز هدفگذاری کرده تا این رقم را تا سال ۲۰۳۰ به ۲ تریلیون دلار برساند.
بخش قابل توجهی از این رشد به صنایع دانشبنیان از جمله فناوری اطلاعات، مهندسی، الکترونیک، داروسازی و صنایع شیمیایی مربوط میشود. در همین راستا، مؤسسه ملی تحول هند (NITI Aayog) از حرکت این کشور از مونتاژ محصولات به سمت تولید قطعات و محصولات پیشرفتهتر خبر داده است.
در گزارش سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) نیز تأکید شده که اقتصاد جهان وارد مرحلهای شده است که در آن توانایی تبدیل دانش به فناوری، صادرات و تولید صنعتی، مهمترین عامل رشد اقتصادی محسوب میشود. در این چارچوب، آموزش و پژوهش دیگر صرفاً ابزار تربیت نیروی انسانی نیستند بلکه به ابزاری برای خلق فناوری و ارزش افزوده تبدیل شدهاند.
کشورهای بریکس با در اختیار داشتن حدود ۴۰ درصد جمعیت جهان، بزرگترین ذخیره سرمایه انسانی جهان را تشکیل میدهند. با این حال، هر یک از اعضای این گروه مسیر متفاوتی را برای تبدیل دانش و ظرفیتهای علمی به رشد اقتصادی در پیش گرفتهاند.
در چین، اقتصاد دانشبنیان به بخش مهمی از سیاستهای توسعه تبدیل شده است. کمیسیون نظارت و مدیریت داراییهای دولتی چین اعلام کرده که شرکتهای دولتی این کشور در سال ۲۰۲۵ بیش از ۱.۱ تریلیون یوان در حوزه تحقیق، توسعه و نوآوری سرمایهگذاری کردهاند. همچنین چین با ثبت حدود ۱.۸ میلیون درخواست ثبت اختراع در سال ۲۰۲۴ همچنان بزرگترین ثبتکننده پتنت در جهان محسوب میشود.
هند نیز در سال مالی ۲۰۲۵-۲۰۲۶ رکورد جدیدی در ثبت اختراع به ثبت رساند و تعداد درخواستهای ثبت پتنت در این کشور به بیش از ۱۴۳ هزار مورد رسید که نسبت به سال قبل بیش از ۳۰ درصد افزایش داشته است.
در روسیه نیز بنا بر اعلام سازمان ثبت اختراعات این کشور، بیش از ۴۸ هزار درخواست ثبت اختراع و مدل کاربردی در سال ۲۰۲۵ ثبت شده و تعداد ثبت اختراع تجاریسازیشده نسبت به سال قبل ۲۵ درصد افزایش یافته است.
برزیل نیز در سال ۲۰۲۵ با ثبت نزدیک به ۳۰ هزار درخواست ثبت اختراع، بهترین عملکرد خود را از سال ۲۰۱۶ تاکنون تجربه کرده است.
والری آبراموف پژوهشگر ارشد دانشگاه مالی وابسته به دولت روسیه معتقد است گذار اقتصاد جهانی به سمت فناوریهای موسوم به NBICS شامل فناوریهای نانو، زیستی، اطلاعاتی، شناختی و علوم انسانی، عامل اصلی تغییر الگوی رشد اقتصادی است.
وی تأکید کرد که این فناوریها موجب شکلگیری بازارهای جدید، افزایش کیفیت زندگی و تسریع توسعه فناوریهای نوین در کشورهای بریکس میشوند.
کارشناسان در عین حال هشدار میدهند که صرف افزایش سرمایهگذاری در آموزش به معنای رشد اقتصادی نیست. در بسیاری از کشورها میان نظام آموزشی و نیازهای واقعی اقتصاد فاصله وجود دارد و همین مسئله مانع تبدیل ظرفیتهای علمی به درآمد و صادرات فناوری میشود.
ریموند ماتلالا رئیس انجمن جوانان بریکس آفریقای جنوبی در این زمینه گفت دانشگاهها، مؤسسات فنی و شرکتها باید همکاری نزدیکتری داشته باشند تا مهارتهای دانشآموختگان با نیازهای واقعی اقتصاد هماهنگ شود.
در همین حال، گسترش هوش مصنوعی نیز ساختار بازار کار را تغییر داده است. به گفته کارشناسان، مشاغل تکراری و اداری به تدریج اهمیت خود را از دست میدهند و تقاضا برای مهارتهایی مانند تحلیل داده، خلاقیت، تصمیمگیری و توسعه فناوری افزایش مییابد.
بررسی وضعیت کشورهای بریکس نشان میدهد چین موفقترین الگو را در پیوند میان علم، صنعت و صادرات ایجاد کرده است. هند نیز با تکیه بر تربیت گسترده نیروی انسانی متخصص و صادرات خدمات فناوری اطلاعات در مسیر مشابهی حرکت میکند.
در مقابل، کشورهایی مانند روسیه، برزیل، آفریقای جنوبی و مصر همچنان با چالش تبدیل ظرفیتهای علمی به صادرات گسترده فناوری مواجه هستند. امارات متحده عربی، اندونزی و اتیوپی نیز از طریق سرمایهگذاری در زیرساختهای دیجیتال، هوش مصنوعی و فناوریهای نوین در تلاشاند جایگاه خود را در اقتصاد دانشبنیان ارتقا دهند.
کارشناسان پیشبینی میکنند در سالهای آینده رقابت میان کشورهای بریکس بیش از گذشته بر سر جذب پژوهشگران، مهندسان و متخصصان فناوری متمرکز شود. در این میان، کشورهایی که بتوانند زنجیرهای کامل از آموزش دانشگاهی، پژوهش، تولید صنعتی و حضور در بازارهای جهانی ایجاد کنند، از مزیت ساختاری قابل توجهی برخوردار خواهند شد.
بر اساس این گزارش، در اقتصاد آینده ارزشآفرینی بیش از آنکه به استخراج منابع طبیعی وابسته باشد، به توانایی تولید و تجاریسازی دانش وابسته خواهد بود و آموزش و علم نه فقط زیرساخت اقتصاد آینده، بلکه خود اقتصاد آینده محسوب میشوند.
