یاسمن بلوردی؛ گروه کشاورزی: کشاورزی ایران سال های سال است که با مجموعه ای از مشکلات «ساختاری، اقتصادی و مدیریتی» دست و پنجه نرم می کند؛ مشکلاتی که به گفته کارشناسان و تحلیلگران بخش، هر یک به تنهایی می توانند روند تولید را با چالش مواجه کنند، اما در کنار یکدیگر به مانعی جدی برای توسعه پایدار این بخش تبدیل شده اند. به عبارت دقیق تر از بحران آب و خرد شدن اراضی کشاورزی گرفته تا نوسانات اقتصادی، نبود فناوری های نوین، ضعف در استانداردسازی و سیاست های تجاری، همگی عواملی هستند که آینده کشاورزی کشور را تحت تأثیر قرار داده اند.
در این راستا محمدعلی رضایی، رئیس اتحادیه گیاهان دارویی، زعفران و فرآورده های غذایی ایران، رئیس کمیسیون کشاورزی اتاق کاشان و عضو هیئت نمایندگان اتاق بازرگانی ایران، در گفت و گو با خبرنگار بازار با تشریح مهم ترین چالش های بخش کشاورزی، بر ضرورت تدوین یک برنامه جامع، حمایت از سرمایه گذاری، توسعه فناوری و اصلاح سیاست های تجاری تأکید کرد و هشدار داد که حل مقطعی یا جزیره ای مشکلات، نمی تواند تحول اساسی در این بخش ایجاد کند.
در ادامه گفت و گوی بازار با این فعال بخش کشاورزی و صنایع غذایی را می خوانید.
*به عقیده شما مهم ترین چالش امروز کشاورزی ایران چیست و چرا هنوز برای آن راه حل مؤثری اجرا نشده است؟
اگر بخواهم دقیق پاسخ بدهم، معتقدم نمی توان تنها یک چالش را به عنوان مهم ترین مشکل کشاورزی ایران معرفی کرد. امروز کشاورزی ایران با مجموعه ای از چالش های به هم پیوسته مواجه است که به صورت شبکه ای به یکدیگر متصل هستند؛ از بحران آب و خردمالکی اراضی گرفته تا محدودیت دسترسی به فناوری های نوین، ضعف در استانداردسازی تولید برای حضور در بازارهای جهانی و همچنین چالش های سیاست گذاری داخلی و خارجی. این مشکلات مانند حلقه های یک زنجیر به هم متصل هستند و تا زمانی که برای آن ها یک برنامه جامع، هماهنگ و بلند مدت تدوین نشود، حل یک بخش به تنهایی نمی تواند وضعیت کشاورزی را متحول کند.
*مهم ترین چالش اقتصادی کشاورزی ایران در شرایط کنونی چیست؟
این سؤال پاسخ تک عاملی ندارد؛ مجموعه ای از عوامل از جمله تورم، نوسانات اقتصادی، محدودیت های سرمایه گذاری، مشکلات سیاست گذاری و کمبود فناوری به طور همزمان بر اقتصاد کشاورزی اثر می گذارند و نمی توان تنها یکی از آن ها را عامل اصلی دانست.
*از نگاه شما بزرگ ترین مانع سرمایه گذاری در بخش کشاورزی چیست؟
مهم ترین مانع، بالا بودن ریسک سرمایه گذاری است. این ریسک از چند عامل ناشی می شود؛ تحریم ها که ورود سرمایه و فناوری خارجی را محدود کرده اند، قوانین و مقررات متغیر و گاهی خلقالساعه و همچنین تورم مزمن که امکان برنامه ریزی بلند مدت را از سرمایه گذار می گیرد. سرمایه گذاری زمانی شکل می گیرد که بتوان آینده را تا حدی پیش بینی کرد و متأسفانه این پیش بینی پذیری در اقتصاد ایران کاهش یافته است.
*چرا هر سال کشاورزان از قیمت محصولات خود ناراضی هستند اما مصرف کنندگان نیز گرانی را تجربه می کنند؟
یکی از مهم ترین دلایل، تورم است. افزایش هزینه های تولید باعث می شود کشاورز احساس کند درآمدش پاسخگوی هزینه های زندگی و تولید نیست، در حالی که مصرف کننده نیز همان محصول را با قیمت بالا خریداری می کند. علاوه بر این، ناکارآمدی زنجیره تأمین و توزیع موجب شده فاصله قابل توجهی بین قیمت مزرعه و قیمت نهایی بازار ایجاد شود.
*با این تفاسیر از نظر شما امروز بزرگ ترین هزینه پنهان کشاورزی ایران چیست که کمتر درباره آن صحبت می شود؟
از نظر من دو هزینه پنهان بسیار مهم وجود دارد؛ نخست، بهره وری پایین آب که هزینه سنگینی به کشور تحمیل می کند و دوم، نبود فناوری های نوین.
مساله اینجا است که هزینه فرصت استفاده نکردن از فناوری، هوشمند سازی و مکانیزاسیون بسیار بالاست و در نهایت باعث افزایش هزینه تولید و کاهش قدرت رقابت محصولات ایرانی می شود.
*حالا که بحث پایین بودن بهره وری آب شد بفرمایید چه میزان از آب مصرفی بخش کشاورزی به دلیل استفاده از روش های سنتی هدر می رود؟
بیشترین میزان آب کشور در بخش کشاورزی مصرف می شود و برآوردها نشان می دهد راندمان آبیاری در بسیاری از مزارع ایران بین ۳۵ تا ۴۵ درصد است. به عبارت دیگر، بخش قابل توجهی از آب مصرفی به دلیل روش های سنتی آبیاری، تبخیر، نفوذ غیر مؤثر و مدیریت نامناسب از دست می رود. البته این به معنای هدررفت کامل آب نیست، بلکه نشان می دهد ظرفیت بسیار بزرگی برای افزایش بهره وری آب در کشور وجود دارد.
*در حوزه صادراتی شاهد هستیم که با وجود کیفیت بالای برخی محصولات ایرانی، سهم ایران از بازارهای جهانی محدود است، علت چیست؟
ابتدا باید مشخص کنیم منظور از کیفیت چیست. بسیاری از محصولات ایرانی از نظر طعم، عطر و ویژگی های طبیعی در سطح جهانی ممتاز هستند، اما بازارهای جهانی امروز کیفیت را صرفاً با طعم نمی سنجند. بلکه رعایت استانداردهای ایمنی غذایی، کنترل باقی مانده سموم، قابلیت ردیابی محصول، دریافت گواهی های بین المللی و تولید پایدار، معیارهای اصلی تجارت جهانی هستند و ما هنوز در این حوزه ها نیازمند سرمایه گذاری و فرهنگ سازی بیشتری هستیم.
*از نظر شما مهم ترین مانع صادرات محصولات کشاورزی چیست؛ کیفیت، بسته بندی یا سیاست های تجاری؟
به اعتقاد من، سیاست های تجاری مهم ترین عامل هستند؛ زیرا همین سیاست ها بر کیفیت، بسته بندی، سرمایه گذاری و توسعه بازار اثر می گذارند. از سوی دیگر یکی از مهم ترین مشکلات سال های اخیر نیز موضوع بازگشت ارز حاصل از صادرات بوده که از سال ۱۳۹۷ تاکنون چالش های زیادی برای صادرکنندگان ایجاد کرده و موجب کاهش رقابت پذیری و از دست رفتن بخشی از بازارهای صادراتی ایران شده است.
*با توجه به اهمیت تولید محصولاتی با قابلیت ارز آوری بالا، به نظر شما کدام محصولات ایرانی بیشترین ظرفیت ارز آوری را دارند؟
اگر بر مزیت های نسبی ایران تمرکز کنیم، خشکبار، زعفران و گیاهان دارویی با ارزش افزوده بالا، از مهم ترین محصولات ارزآور کشور هستند و در صورت سرمایه گذاری صحیح می توانند سهم قابل توجهی در درآمدهای غیرنفتی ایران داشته باشند.
