بازار؛ گروه کشاورزی: بازار جهانی سیب زمینی در سال ۲۰۲۵ بیش از هر زمان دیگری نشان داد که ارزش افزوده، مهم ترین عامل رقابت در تجارت محصولات کشاورزی است. آمارهای تجارت بین الملل نشان می دهد در حالی که صادرات سیب زمینی خام همچنان بخش مهمی از بازار جهانی را تشکیل می دهد، اما ارزش تجارت محصولات فرآوری شده، بهویژه سیب زمینی سرخ کرده منجمد، چندین برابر صادرات محصول خام است. این روند بیانگر آن است که کشورهایی که سرمایه گذاری بیشتری در صنایع تبدیلی، فناوری فرآوری و توسعه برندهای صادراتی انجام داده اند، سهم بالاتری از بازار جهانی را به خود اختصاص داده اند.
در شرایطی که ایران یکی از تولیدکنندگان بزرگ سیب زمینی در منطقه محسوب می شود و سالانه بین ۴.۵ تا ۵ میلیون تن سیب زمینی تولید می کند، کارشناسان معتقدند توسعه صنایع فرآوری می تواند درآمد ارزی کشور را به شکل قابل توجهی افزایش دهد و وابستگی صادرات به محصول خام را کاهش دهد.
رشد چشمگیر تجارت جهانی سیبزمینی خام
بررسی آمارهای تجارت جهانی منتشر شده از سوی مجموعه تحقیقی worldtopexports نشان میدهد: ارزش صادرات سیبزمینی خام در سال ۲۰۲۵ به حدود ۶.۸ میلیارد دلار رسید. این رقم نسبت به سال ۲۰۲۱ که ارزش صادرات جهانی حدود ۴.۵ میلیارد دلار بود، بیش از ۵۱ درصد رشد را نشان میدهد.
البته صادرات جهانی سیبزمینی خام نسبت به سال ۲۰۲۴ حدود ۵.۴ درصد کاهش داشته که کارشناسان آن را ناشی از نوسانات تولید، تغییرات آبوهوایی، هزینههای حملونقل و افزایش گرایش کشورها به صادرات محصولات دارای ارزش افزوده بیشتر میدانند.
ارزش صادرات جهانی سیبزمینی های فرآوری شده، شامل سیب زمینی سرخ کرده منجمد و سایر محصولات آماده، به حدود ۱۷.۵ میلیارد دلار رسیده که چندین برابر ارزش صادرات سیب زمینی خام است
آنچه بیش از همه در آمارهای تجارت جهانی جلب توجه می کند، رشد صادرات محصولات فرآوری شده است. ارزش صادرات جهانی سیبزمینی های فرآوری شده، شامل سیب زمینی سرخ کرده منجمد و سایر محصولات آماده، به حدود ۱۷.۵ میلیارد دلار رسیده که چندین برابر ارزش صادرات سیب زمینی خام است.
این بخش طی پنج سال گذشته بیش از ۶۰ درصد رشد کرده و نشان می دهد مصرف جهانی غذاهای آماده، توسعه رستورانهای زنجیرهای، صنعت فست فود و افزایش تقاضای مصرفکنندگان برای محصولات نیمهآماده، بازار بزرگی را برای صنایع فرآوری ایجاد کرده است.
از کل صادرات محصولات فرآوریشده، حدود ۷۷.۶ درصد مربوط به محصولات منجمد و نزدیک به ۲۲.۴ درصد مربوط به محصولات غیرمنجمد است.
اروپا همچنان قدرت نخست صادرات سیبزمینی خام
بررسی فهرست صادرکنندگان بزرگ سیبزمینی خام نشان میدهد: کشورهای اروپایی همچنان بازیگران اصلی این بازار هستند.
از سوی دیگر، هلند با صادرات ۱.۳ میلیارد دلاری و سهم ۱۹.۶ درصدی بزرگترین صادرکننده جهان محسوب میشود. پس از آن فرانسه با ۱.۲ میلیارد دلار و سهم ۱۸ درصدی در جایگاه دوم قرار دارد.
آلمان با ۷۴۶ میلیون دلار، مصر با بیش از ۵۲۴ میلیون دلار، کانادا، چین، آمریکا، بلژیک، پاکستان، بریتانیا، اسپانیا، هند، دانمارک، کنیا و ایتالیا دیگر صادرکنندگان بزرگ جهان هستند.
در مجموع، ۱۵ کشور نخست نزدیک به ۹۰ درصد کل صادرات جهانی سیبزمینی خام را در اختیار دارند که نشان دهنده تمرکز بالای این بازار است.
ظهور بازیگران جدید
یکی از نکات قابل توجه در آمارهای سال ۲۰۲۵، رشد سریع برخی کشورهای در حال توسعه است.
کنیا با رشد خیره کننده بیش از هزار درصدی، چین با رشد بیش از ۵۶ درصد، پاکستان با رشد ۳۴ درصد و مصر با رشد ۲۷ درصدی، سریع ترین رشد صادرات سیب زمینی خام را تجربه کرده اند.
در مقابل، کشورهایی مانند ایتالیا، اسپانیا، هند، بریتانیا و بلژیک با کاهش صادرات مواجه شده اند که بخشی از آن به کاهش تولید، تغییر الگوی مصرف و افزایش فرآوری داخلی نسبت داده می شود.
بلژیک؛ در صدر صادرات سیب زمینی سرخ کرده
اگرچه هلند بزرگ ترین صادرکننده سیب زمینی خام جهان است، اما در بازار محصولات فرآوری شده، بلژیک جایگاه نخست را در اختیار دارد.
همچنین بلژیک با صادرات ۴.۵ میلیارد دلاری حدود یکچهارم بازار جهانی محصولات فرآوریشده را در اختیار دارد.
پس از آن هلند با ۳.۳ میلیارد دلار، کانادا با ۲.۲ میلیارد دلار، ایالات متحده با ۱.۸ میلیارد دلار و فرانسه با ۱.۲ میلیارد دلار قرار گرفته اند.
پس از این کشورها نیز آلمان، لهستان، چین، آرژانتین، مصر، هند، اسپانیا، بریتانیا، روسیه و ترکیه در میان بزرگ ترین صادرکنندگان جهان قرار دارند.
در مجموع این ۱۵ کشور بیش از ۹۲ درصد تجارت جهانی سیبزمینی فرآوریشده را در اختیار دارند.
آسیا در مسیر افزایش سهم بازار
آمارهای سال ۲۰۲۵ همچنین نشان می دهد: کشورهای آسیایی با سرعت قابل توجهی در حال افزایش سهم خود از بازار جهانی هستند.
چین با رشد بیش از ۵۳ درصدی، هند با رشد ۳۶ درصدی و مصر با رشد بیش از ۱۸ درصدی از جمله کشورهایی هستند که سرمایه گذاری گسترده ای در توسعه صنایع فرآوری انجام داده اند.
در مقابل، برخی صادرکنندگان سنتی مانند ترکیه، کانادا، آمریکا، بریتانیا و حتی بلژیک با کاهش نسبی صادرات مواجه شده اند؛ موضوعی که نشان دهنده افزایش رقابت در بازار جهانی است.
جایگاه ایران در بازار جهانی
از سوی دیگر، طبق آمار انجمن سیب زمینی ایران هر سال بین ۴.۵ تا ۵ میلیون تن سیب زمینی تولید می کند و از تولیدکنندگان مهم این محصول در آسیا به شمار می رود.
مهم ترین استان های تولیدکننده شامل همدان، اردبیل، اصفهان، فارس، آذربایجان شرقی، کردستان، زنجان و کرمانشاه هستند.
در سال های اخیر ایران بسته به شرایط تولید و سیاست های تنظیم بازار، سالانه حدود ۵۰۰ هزار تا بیش از ۸۰۰ هزار تن سیب زمینی صادر کرده است، با این حال، بخش عمده صادرات ایران همچنان به صورت سیب زمینی خام انجام می شود؛ موضوعی که موجب از دست رفتن بخش قابل توجهی از ارزش افزوده این محصول می شود
این در حالی است که در سال های اخیر ایران بسته به شرایط تولید و سیاست های تنظیم بازار، سالانه حدود ۵۰۰ هزار تا بیش از ۸۰۰ هزار تن سیب زمینی صادر کرده است و بازارهای اصلی صادراتی ایران شامل عراق، افغانستان، جمهوری آذربایجان، ترکمنستان، ارمنستان، امارات متحده عربی، قزاقستان، ازبکستان و برخی کشورهای حوزه خلیج فارس هستند.
با این حال، بخش عمده صادرات ایران همچنان به صورت سیب زمینی خام انجام می شود؛ موضوعی که موجب از دست رفتن بخش قابل توجهی از ارزش افزوده این محصول می شود.
صنایع تبدیلی؛ حلقه مفقوده صادرات ایران
کارشناسان بخش کشاورزی معتقدند مهم ترین ضعف زنجیره ارزش سیب زمینی ایران، محدود بودن ظرفیت صنایع فرآوری است.
در حالی که کشورهای اروپایی بخش قابل توجهی از محصول خود را به سیبزمینی سرخکرده منجمد، پودر سیبزمینی، چیپس، نشاسته و سایر محصولات صنعتی تبدیل می کنند، بخش بزرگی از تولید ایران همچنان به صورت خام به بازارهای صادراتی عرضه می شود.
این مسئله علاوه بر کاهش درآمد ارزی، موجب می شود در سال های پرمحصول، کشاورزان با افت شدید قیمت و زیان اقتصادی روبهرو شوند.
فرصت های پیش روی ایران
کارشناسان بر این باورند که توسعه صنایع فرآوری، سرمایه گذاری در زنجیره سرد، استانداردسازی تولید، توسعه برندهای صادراتی، انعقاد قراردادهای بلندمدت با خریداران خارجی و کاهش محدودیت های صادراتی می تواند جایگاه ایران را در بازار جهانی ارتقا دهد.
از سوی دیگر، افزایش مصرف جهانی سیب زمینی سرخ کرده، رشد صنعت فست فود و توسعه بازار غذاهای آماده، فرصت کم نظیری برای کشورهای تولیدکننده ایجاد کرده است تا با حرکت از خامفروشی به سمت صادرات محصولات با ارزش افزوده بالا، درآمد ارزی خود را چند برابر کنند.
بطور کلی بررسی آمارهای تجارت جهانی در سال ۲۰۲۵ نشان می دهد آینده بازار سیب زمینی بیش از آنکه به افزایش سطح زیرکشت وابسته باشد، به توسعه صنایع فرآوری، فناوری تولید و تکمیل زنجیره ارزش وابسته است. کشورهایی مانند بلژیک، هلند، کانادا و فرانسه با تکیه بر همین رویکرد، میلیاردها دلار درآمد ارزی از صادرات محصولات فرآوری شده کسب می کنند.
برای ایران نیز با وجود ظرفیت بالای تولید، دسترسی به بازارهای منطقه ای و موقعیت جغرافیایی مناسب، عبور از خام فروشی و حرکت به سمت توسعه صنایع تبدیلی، می تواند زمینه افزایش صادرات غیرنفتی، ایجاد اشتغال پایدار، کاهش ضایعات محصولات کشاورزی و افزایش درآمد کشاورزان را فراهم کند؛ مسیری که تجربه کشورهای موفق جهان نیز بر ضرورت آن تأکید دارد.
