بازار؛ گروه کشاورزی: بازار جهانی روغنهای گیاهی در حالی با نوساناتی همراه است که به گزارش فائو، روسیه در فصل زراعی ۲۰۲۶/۲۷ انتظار دارد تولید دانه آفتابگردان خود را به ۲۰.۲ میلیون تن افزایش دهد و ظرفیت بالقوه صادرات روغن آفتابگردان را به ۵.۵ میلیون تن برساند؛ با این حال محدودیت های حمل ونقل در بنادر دریای سیاه و آزوف می تواند مانع تحقق کامل این ظرفیت شود. همزمان ترکیه در حال تغییر الگوی واردات خود از روغن آفتابگردان به سمت دانه خام است و انتظار می رود واردات دانه این کشور به ۲ میلیون تن برسد.
افزایش تولید آفتابگردان روسیه
چشم انداز تولید دانه های روغنی در روسیه برای فصل ۲۰۲۶/۲۷ از رشد قابل توجه این بخش حکایت دارد. بر اساس برآوردهای ارائه شده از سوی کیریل لوزووی از مرکز فدرال آگرو اکسپورت روسیه، تولید دانه آفتابگردان این کشور در فصل جاری به حدود ۲۰.۲ میلیون تن خواهد رسید؛ رقمی که در مقایسه با برآورد ۱۷.۲ میلیون تنی فصل ۲۰۲۵/۲۶ افزایش قابل توجهی را نشان می دهد.
لوزووی این اظهارات را در کنفرانس «Balkans & Black Sea Grain ۲۰۲۶» که ۲۲ سپتامبر در استانبول برگزار شد، مطرح کرد. به گفته او، مجموع تولید محصولات عمده دانه های روغنی روسیه شامل آفتابگردان، سویا، کلزا و بذر کتان در فصل ۲۰۲۶/۲۷ به حدود ۳۶.۴ میلیون تن خواهد رسید.
افزایش تولید آفتابگردان می تواند ظرفیت تولید روغن این محصول را نیز بین ۱۰ تا ۱۵ درصد افزایش دهد. بر همین اساس، روسیه ظرفیت بالقوه صادرات روغن آفتابگردان خود را برای فصل جاری حدود ۵.۵ میلیون تن برآورد کرده است. این رقم در مقایسه با حدود ۴.۵ میلیون تن صادرات در فصل ۲۰۲۵/۲۶، رشد قابل توجهی دارد.
محدودیت حمل ونقل؛ مانع اصلی صادرات روسیه
با این حال، کارشناسان بر این باورند که افزایش تولید به تنهایی به معنای افزایش قطعی صادرات نیست. به خصوص اینکه مهم ترین چالش پیش روی صادرکنندگان روسی، دسترسی به مسیرهای حمل ونقل و ظرفیت بنادر برای انتقال روغن به بازارهای خارجی است. بنا بر این گزارش، روسیه ممکن است به دلیل محدودیت مسیرهای دریای سیاه و آزوف نتواند از ظرفیت بالقوه ۵.۵ میلیون تنی صادرات روغن آفتابگردان استفاده کند.
در شرایط فعلی، شرکت های روسی برای انتقال محصولات خود به بازارهای خارجی ناچار به استفاده بیشتر از مسیرهای جایگزین هستند. بنادر دریای بالتیک، مسیرهای دریای خزر و حمل ونقل ریلی از جمله گزینه هایی هستند که برای جبران محدودیت های موجود مورد استفاده قرار گرفته اند.
اما این مسیرها هزینه و محدودیت های خاص خود را دارند. انتقال کالا از مسیرهای جایگزین می تواند هزینه حمل را افزایش دهد و در عین حال، ظرفیت موجود در این مسیرها ممکن است برای پاسخگویی به حجم بالای محصولات تولید شده در مناطق جنوبی روسیه کافی نباشد.
تمرکز بخش قابل توجهی از واحدهای روغن کشی روسیه در مناطق جنوبی نیز اهمیت این موضوع را افزایش داده است. در نتیجه، حتی اگر تولید دانه آفتابگردان افزایش پیدا کند و واحدهای فرآوری بتوانند روغن بیشتری تولید کنند، محدودیت در انتقال محصول نهایی به بازارهای صادراتی می تواند مانع رشد واقعی صادرات شود.
پیامدهای اختلال در صادرات روسیه تنها به بازار داخلی این کشور محدود نمی شود؛ روسیه و اوکراین از تامین کنندگان مهم روغن آفتابگردان در بازار جهانی هستند و هرگونه کاهش قابل توجه در عرضه آنها می تواند بر الگوی تجارت جهانی اثر بگذارد
لوزووی برای نشان دادن اختلاف هزینه مسیرهای حمل به هند، به نرخ حمل حدود ۹۰ دلار به ازای هر تن از تامان در ماه ژوئیه اشاره کرد. این رقم در برخی بنادر شمالی به بیش از ۱۰۰ دلار در هر تن می رسید. این اختلاف هزینه در تجارت کالاهای حجیم مانند روغن های گیاهی اهمیت زیادی دارد. افزایش هزینه حمل می تواند حاشیه سود صادرکنندگان را کاهش دهد و در نهایت بر قیمت تمام شده محصول برای خریداران نیز تاثیر بگذارد.
کاهش عرضه روسیه و اوکراین چه اثری بر بازار جهانی دارد؟
در این گزارش آمده است: پیامدهای اختلال در صادرات روسیه تنها به بازار داخلی این کشور محدود نمی شود. روسیه و اوکراین از تامین کنندگان مهم روغن آفتابگردان در بازار جهانی هستند و هرگونه کاهش قابل توجه در عرضه آنها می تواند بر الگوی تجارت جهانی اثر بگذارد.
بر اساس اظهارات مطرح شده در کنفرانس استانبول، در صورت کاهش عرضه روسیه و اوکراین، سایر صادرکنندگان ممکن است نتوانند تمام حجم از دست رفته را به سرعت جایگزین کنند. در چنین شرایطی، خریداران جهانی ممکن است برای تامین نیاز خود به سمت سایر روغن های گیاهی حرکت کنند. روغن پالم و روغن سویا از جمله محصولاتی هستند که می توانند بخشی از تقاضای منتقل شده از بازار روغن آفتابگردان را جذب کنند.
این تغییر در الگوی مصرف می تواند به شکل گیری فشارهای جدید در بازارهای جهانی روغن های خوراکی منجر شود؛ به ویژه اگر محدودیت های لجستیکی برای مدت طولانی ادامه پیدا کند.
ترکیه مسیر واردات خود را تغییر می دهد
ترکیه در واکنش به شرایط بازار، به جای افزایش واردات روغن، واردات دانه آفتابگردان را در اولویت قرار داده است. سمیر اوزگنتورک، مدیرعامل شرکت Solvia Trading، پیش بینی کرده است که واردات دانه آفتابگردان ترکیه در فصل ۲۰۲۶/۲۷ به حدود ۲ میلیون تن برسد. در مقابل، واردات روغن آفتابگردان این کشور حدود ۴۰۰ هزار تن برآورد شده است.
این رقم فاصله قابل توجهی با حدود ۱.۱ میلیون تن واردات روغن آفتابگردان در فصل گذشته دارد و نشان می دهد ترکیه در حال حرکت به سمت تامین دانه خام و افزایش استفاده از ظرفیت واحدهای روغن کشی داخلی است.
یکی از دلایل افزایش و تسریع خریدهای خارجی، تاخیر در برداشت محصول داخلی ترکیه عنوان شده است. برداشت آفتابگردان در این کشور حدود ۱۰ تا ۱۵ روز نسبت به زمان معمول به تاخیر افتاده و همین موضوع نیاز به تامین مواد اولیه برای واحدهای فرآوری را افزایش داده است.
تصمیم های تجاری ترکیه می تواند پیامدهایی فراتر از مرزهای این کشور داشته باشد و بر جریان تجارت منطقه ای دانه آفتابگردان اثر بگذارد
نکته قابل تامل اینکه، ترکیه تصمیم گرفته است کاهش تعرفه واردات دانه آفتابگردان از ۲۰ درصد به ۱۲ درصد را زودتر از زمان پیش بینی شده اجرایی کند. این نرخ جدید از اول اکتبر ۲۰۲۶ به جای ۳۰ نوامبر اعمال خواهد شد. علاوه بر این، یک سهمیه تعرفه ای جداگانه برای واردات دانه آفتابگردان در فاصله ۱۱ ژانویه تا ۳۱ مه ۲۰۲۷ در نظر گرفته شده است.
تغییرات سیاست تجاری ترکیه تنها بر بازار داخلی این کشور اثرگذار نیست. پرسلاو رایکوف، مدیر جلسه، تاکید کرده است که تغییر تعرفه ها و سهمیه های وارداتی ترکیه می تواند در مدت کوتاهی قیمت دانه آفتابگردان را در کشورهای صادرکننده همسایه تحت تاثیر قرار دهد. به این ترتیب، تصمیم های تجاری ترکیه می تواند پیامدهایی فراتر از مرزهای این کشور داشته باشد و بر جریان تجارت منطقه ای دانه آفتابگردان اثر بگذارد.
قزاقستان ظرفیت فرآوری دانه های روغنی را افزایش می دهد
در سوی دیگر منطقه دریای خزر، قزاقستان نیز در حال توسعه صنعت فرآوری دانه های روغنی و زیرساخت های صادراتی خود است. آندری آنتونوف، مدیر اجرایی توسعه راهبردی انجمن ملی فرآوری کنندگان دانه های روغنی قزاقستان، ظرفیت فرآوری دانه های روغنی این کشور را حدود ۵.۴ میلیون تن اعلام کرده است. از این ظرفیت، حدود ۴.۶ میلیون تن مربوط به فرآوری دانه آفتابگردان است.
مساحت زیر کشت دانه های روغنی قزاقستان در سال ۲۰۲۶ به حدود ۵.۳۵ میلیون هکتار رسیده است. با وجود افزایش سطح زیر کشت و توسعه ظرفیت فرآوری، شرایط نامساعد آب وهوایی مانع از آن شده است که این کشور به رکورد جدیدی در تولید دست پیدا کند.
مسیر خزر؛ گزینه ای تازه برای صادرات قزاقستان
قزاقستان در سال ۲۰۲۶ برای نخستین بار صادرات روغن نباتی از طریق بندر آکتائو را آغاز کرده و مسیر ترانس خزر می تواند ارتباط این کشور با ترکیه را تقویت کند.
بر اساس آمار انجمن ملی فرآوری کنندگان دانه های روغنی، قزاقستان در ۱۱ ماه نخست فصل ۲۰۲۵/۲۶ حدود ۱.۶۹ میلیون تن روغن نباتی و کنجاله یا کیک صادر کرده است.
توسعه مسیرهای دریای خزر برای قزاقستان اهمیت ویژه ای دارد. این کشور در سال ۲۰۲۶ برای نخستین بار روغن نباتی را از طریق بندر آکتائو صادر کرد. این در شرایطی است که این مسیر در صورت توسعه ظرفیت های لجستیکی می تواند بخشی از تجارت دانه های روغنی و محصولات فرآوری شده منطقه را به مسیرهای جدید منتقل کند.
به این ترتیب بازار منطقه ای در آستانه تغییر مسیرهای تجاری تحولات روسیه، ترکیه و قزاقستان در کنار یکدیگر تصویری از تغییر تدریجی مسیر تجارت روغن های گیاهی در منطقه ارائه می کند.
