یاسر طالبی، کارگردان مستند که به تازگی چند جایزه بینالمللی دریافت کرده است در گفتگو با خبرنگار مهر با تأکید بر تغییر ماهیت رابطه میان فیلمساز و نهادهای بینالمللی توضیح داد: وقتی یک شبکه بینالمللی یا یک نهاد پخش معتبر وارد پروژه میشود، یا حتی به آن جایزه میدهد، در واقع دارد اعلام میکند که این روایت برای مخاطب جهانی قابل درک و مهم است. این دیگر صرفا یک موفقیت جشنوارهای نیست؛ بلکه به معنای ورود یک جهان فرهنگی به مدار دیدهشدن بینالمللی است.
کارگردان مستند «دوخواهر» معتقد است این روند، امکان بازنمایی مستقیم فرهنگ ایرانی توسط خود فیلمساز ایرانی را فراهم میکند.
وی ادامه داد: در چنین شرایطی، روایت ایران دیگر از بیرون ساخته نمیشود. فیلمساز ایرانی میتواند با زبان خودش، پیچیدگیها، ظرافتها و لایههای زیسته جامعهاش را به مخاطب جهانی منتقل کند؛ بدون واسطه و بدون فیلترهای کلیشهای.
فستیوالهای جهانی مستند را صنعت میبینند، نه رویداد
این تهیهکننده در ادامه، به تفاوت بنیادین ساختار جشنوارههای بینالمللی با بسیاری از رویدادهای داخلی اشاره کرد و گفت: در فستیوالهای حرفهای جهانی، مستند یک رویداد فرهنگی صرف نیست؛ یک صنعت کامل است. در کنار نمایش فیلم، شما با قرارداد، سرمایهگذاری، پیشخرید، پخش بینالمللی و فروش منطقهای مواجه هستید.
وی برای توضیح دقیقتر با اشاره به سازوکار بازارهایی مانند IDFA عنوان کرد: در بازارهایی مثل IDFA، نمایندگان شبکههای تلویزیونی، پلتفرمها و پخشکنندهها حضور فعال دارند. آنها فقط تماشاگر نیستند بلکه خریدار هستند. درباره حق پخش جهانی، منطقهای و حتی پنجرههای نمایش مذاکره میشود. ممکن است یک شبکه حق پخش اروپا را بخرد و شبکهای دیگر آسیا یا آمریکای لاتین را و این یعنی مستند وارد یک چرخه واقعی اقتصادی میشود.
طالبی بیان کرد: همین تفاوت ساختاری است که مسیر تولید را نیز تغییر میدهد زیرا وقتی پروژه وارد بازار جهانی میشود، دیگر صرفا یک اثر هنری نیست بلکه تبدیل به یک پروژه اقتصادی- فرهنگی میشود که برای ادامه حیاتش نیاز به استراتژی، شریک و برنامه دارد. وابستگی صرف به حمایت دولتی، دامنه روایت را محدود میکند.
کارگردان مستند «سرنوشت» در بخش دیگری از گفتگو به وضعیت تولید مستند در ایران اشاره و آن را از منظر ساختار اقتصادی تحلیل کرد و گفت: وقتی تولید مستند فقط به حمایتهای دولتی محدود میشود، ناخواسته نوعی وابستگی شکل میگیرد که میتواند بر انتخاب سوژه، زاویه نگاه و حتی فرم اثر تأثیر بگذارد. در حالی که بسیاری از موضوعات انسانی، محیطزیستی و فرهنگی ایران، ظرفیت جهانی دارند و میتوانند در مدلهای مشترک تولید بینالمللی تعریف شوند.
کارگردان مستند « دلبند» تاکید کرد: مسئله اصلی، کمبود سوژه نیست بلکه نبود زیرساخت است. ایران از نظر روایت و محتوا بسیار غنی است اما مشکل اصلی در سطح تولید و عرضه است؛ یعنی نبود شبکه حرفهای برای اتصال فیلمساز به بازار جهانی، پخشکنندهها و سرمایهگذاران بینالمللی ما را دچار مشکل کرده است.
جذابیت ایران برای نگاه جهانی
طالبی در پاسخ به پرسشی درباره چرایی جذابیت روایتهای ایرانی برای مخاطب بینالمللی، به یکی از محورهای اصلی پروژه جدیدش اشاره کرد و گفت: یکی از دلایل اصلی جذابیت سینمای مستند ایران برای مخاطب جهانی، مواجهه با نوعی از زیست است که در بسیاری از نقاط جهان در حال از بین رفتن است؛ یعنی پیوند انسان با طبیعت، آئینهای زیست جمعی و حافظه فرهنگی. در پروژه «هیچ دوستی بجز کوهستان»، ما با جهانی مواجه هستیم که در آن آئینها، دانش بومی و شیوههای سنتی زندگی هنوز زندهاند، اما در آستانه فرسایش قرار دارند. این وضعیت برای مخاطب جهانی بسیار معنادار است، چون او نیز در جوامع خود با همین بحران روبهروست.
وی افزود: آئینها در ایران فقط یک رفتار سنتی نیستند بلکه بخشی از حافظه زیسته و رابطه انسان با جهان هستند. برای مخاطب غربی، این نوع پیوند میان انسان، طبیعت و مناسک روزمره بسیار جذاب است، چون در بسیاری از جوامع مدرن این پیوند از بین رفته است. در واقع، آنچه برای مخاطب جهانی جذاب است، صرفا تصویر متفاوت نیست؛ بلکه نوعی نگاه متفاوت به زندگی است. نگاهی که در آن هنوز زمان، طبیعت و بدن انسان در یک چرخه واحد تعریف میشوند.
سینمای مستند ایران ظرفیت جهانی دارد
این تهیهکننده در پایان درباره ظرفیت سینمای مستند ایران گفت: سینمای مستند ایران از نظر خلاقیت، نگاه و توان تکنیکی چیزی کمتر از سینمای جهان ندارد. حتی در بسیاری موارد، به دلیل تجربه زیسته و دسترسیهای انسانی، بسیار غنیتر است اما مسئله این است که ما هنوز زیرساخت کامل برای تبدیل این ظرفیت به محصول جهانی را نداریم؛ یعنی سیستم حرفهای برای توسعه، تأمین مالی مشترک، پخش بینالمللی و ورود پایدار به بازار جهانی نداریم. جهان امروز به دنبال روایتهای انسانی، صادق و غیرکلیشهای است و اگر این روایتها درست ارائه شوند، نهتنها دیده میشوند، بلکه میتوانند در شکلدهی نگاه جهانی به فرهنگها نقش داشته باشند.
یاسر طالبی چندی پیش موفق به دریافت جایزه بزرگ پروژه مستند Two Sisters (دوخواهر) در Tokyo Docs با حمایت Al Jazeera و جایزه بهترین پروژه برای No Friend but the Mountains (هیچ دوستی بجز کوهستان) در بخش بازار و رویدادهای حرفهای DocsBarcelona شد.
