خبرگزاری مهر-گروه هنر؛ عرصه تولید آثار موسیقایی مرتبط با مضامین و رویدادهای مذهبی و اعتقادی همواره جزو پرطرفدارترین و در عین حال پرچالشترین عرصههای فرهنگی هنری کشورمان بوده است که در سالهای طولانی دوشادوش سایر فعالیتهای فرهنگی هنری مرتبط با این موضوع مورد توجه مخاطبان و هنرمندان قرار گرفته است.
تولیدات این حوزه اگرچه همواره در معرض اتهام فراوان از جمله «سفارشی بودن» قرار داشتهاند اما به دلیل حس و حال موجود در آنها که برگرفته از باورها و اعتقادات نهفته در ضمیر بسیاری از مخاطبان بالقوه است، در اغلب موارد فعالیت در این حوزه را با استقبال هنرمندان مواجه کرده است.
همزمان با ایام سوگواری سیدالشهدا (ع) بر آن شدیم تا بار دیگر نگاهی اجمالی به تولیدات موسیقایی مختلف مرتبط با قیام عاشورا در کشورمان داشته باشیم که در قالبهای گوناگونی چون آلبوم، موسیقی متن فیلم و سریال، اجرای زنده و مواردی از این دست تولید شدهاند.
در این چارچوب آنچه مورد توجه قرار گرفته و میگیرد، صرفا مرور و یادآوری آثار برجسته حوزه موسیقی «عاشورایی» است که در سالهای دور و یا نزدیک تولید و در بازار موسیقی عرضه شدهاند. آثاری که طبیعتا برخی از آنها از درجه کیفی ممتازی برخوردار بودهاند و شاید برخی دیگر با انتقاداتی هم در زمان انتشار به لحاظ موسیقایی و محتوایی مواجه شدند اما همه در یک وجه اشتراک دارند و آن ماندگاری در حافظه جمعی دلبستگان اباعبدالله (ع) است.
در پنجاه و یکمین قسمت از سلسله گزارشهای «روایت مهر از نواهای عاشورایی» به سراغ پروژه «نغمههای عاشورایی» با تنظیم سیامک بهبهانی و صدای محمدرضا قربانی رفتیم که در ایام محرم سال ۱۳۹۹ در قالب یک اثر موسیقایی مستقل مرتبط با نواها و نغمات مرتبط با ایام سوگواری حضرت سید الشهدا پیش روی مخاطبان قرار گرفت.
محمدرضا قربانی از جمله هنرمندانی است که از سالها پیش آواز را نزد پدر که از شاگردان استاد تاج اصفهانی بود آموخت و در محضر استادان دیگری چون احمد مراتب، شاه زمانی و طباطبایی به فراگیری موسیقی مشغول شد. این هنرمند از شش سالگی تا هماکنون در زمینه هنر شبیه خوانی فعالیت حرفهای داشته و با بازی و خوانندگی در نقش سیاوش در نمایش موسیقی «سوگ سیاوش» و نقش شیخ صنعان در نمایش موسیقی «شیخ صنعان» در جشنوارههای بینالمللی شرکت کرده است. قربانی مدتی به عنوان تک خوان در ارکستر «خسروان نغمهپرداز» (پیشکسوتان اصفهان) بوده است و هم اکنون با ارکستر «همنوازان رهاب» و «بهشت آئین» مشغول فعالیت است.
در پروژه «نغمههای عاشورایی» که تمام قطعات آن برگرفته از نوحهها و آواهای آئینی قدیمی پرطرفدار ویژه ایام سوگواری حضرت سیدالشهدا در تکایا و هیئتهای قدیمی است، سعید نبئی نوازنده ترومپت، ترومبون و نی، روحالله دادیان نوازنده نی، سیامک بهبهانی تنظیم کننده و محمد رضا قربانی خواننده گروه اجرایی را تشکیل می دادند.
«رهسپار عشق (حرکت امام حسین (ع) به سوی کربلا)»، «یار بییار (شهادت مسلم بنعقیل)»، «آزادگی (شهادت حربن یزید ریاحی)»، «هجر و وصال (ویژه شهادت حضرت علیاکبر)»، «سقای عطشان (ویژه شهادت حضرت عباس)»، «لالایی (ویژه شهادت حضرت علی اصغر)»، «داغ غم (ویژه شهادت امام حسین (ع)»، «شام غریبان»، «نهضت حسینی» عنوان قطعاتی هستند که در آلبوم «نغمههای عاشورایی» گنجانده شدهاند.
حسن منصوری از هنرمندان و مدرسان عرصه موسیقی آئینی و مذهبی که در حوزه نوازندگی نی نیز فعالیت های متعددی را انجام داده در مراسم رونمایی از همین آلبوم «نغمههای عاشورایی» که در هنرسرای خورشید اصفهان برگزار شد، گفته بود: کلمه «پیش» در فرهنگ ما بسیار پر استفاده است. در موسیقی نیز ما عبارت هایی چون «پیش درآمد»، «پیش تحریر»، «پیش زنگوله» داریم که از کلمه پیش زیاد استفاده شده است، همچنین حتی در تئاتر نیز مرسوم بوده که قبل از اجرای نمایش، پیش پرده انجام شود، حتی در موسیقی مذهبی به غیر از تعزیه و در روضهخوانیها اکثرا منبرهایی بهنام پیش منبری داشتند که قبل از روحانی و آن سخنران اجرا میشده است. به طور کلی «پیش» کاربرد فراوان دارد و در موسیقی تعزیه نیز به عنوان پیش واقعه و پیشخوانی داریم. پیش واقعهها در تعزیه عبارتند از مختصری از جریانی که قرار است در خود واقعه که همان شبیه خوانی باشد، اتفاق بیفتد. بنابراین کاری که محمدرضا قربانی در آلبوم «نغمههای عاشورایی» انجام داده یک کار هنری است، ما این اثر را یک کار هنری میبینم و یقیناً برای تعزیهخوان نمیتواند الگو باشد، ولی میتواند راهگشا بوده و مسیر را هموار کند.
این استاد نی گفت: آنچه که مسلم است از قدیم موسیقیدانان با تعزیهخوانها با هم تقابل داشتند. به یاد دارم که کودک بودم و در تعزیه حبیب آباد یک عزیزی فلوتزن بود و این فلوتزن ریتم پیش واقعه حر را تند کرده بود و تقابلات بسیار خوب بود، چراکه همه ریشه در موسیقی ایرانی داشتند و اکنون متأسفانه بعضی موسیقیهای لسآنجلسی در تعزیه ما نفوذ کرده و تعزیه را از اصلش دور میکند، تعزیهخوان با تصنیف یک آهنگ لسآنجلسی متن و شعر را تغییر داده و میخواند. دست اندرکاران تعزیه بسیار باید دقت کنند. به هر صورت پروژه «نغمههای عاشورایی» میتواند نقطه عطفی باشد تا پیش واقعههایی که در مکتب موسیقی اصفهان هست، احیا شود.
به هرترتیب براساس آن چه از نکات فنی منتشر شده در این آلبوم می توان یافت این است که پروژه «نغمههای عاشورایی» با صدای محمدرضا قربانی، اثری است که در آن، هنر او در تلفیق دانش موسیقی کلاسیک ایرانی با روح تعزیه به خوبی به نمایش درآمده است. از منظر «فنی و آوازی» هم اجرای قربانی ریشه در مکتب آوازی اصفهان دارد. او که این مکتب را از پدرش که شاگرد استاد تاج بوده، آموخته، تکنیک های ظریف آوازی همچون «تحریرهای موزون و دقیق» را به خدمت گرفته تا ظرافت های احساسی واقعه عاشورا را به تصویر بکشد.
در بخش «ساختار و تنظیم» هم سیامک بهبهانی با قطعاتی برگرفته از نواهای آئینی قدیمی و تعزیه را بازآفرینی کرده است. این تنظیم با تکیه بر سازهای ایرانی همچون نی با نوازندگی روح الله دادیان در هم جواری با سازهایی چون ترومپت و ترومبون با هنرمندی سعید نبئی از نوازندگان با سابقه این حوزه موسیقایی فضایی بدیع و تأملبرانگیز خلق کرده که تلفیقی از اصالت و نوآوری است.
تک آهنگ «رهسپار عشق» از آلبوم «نغمههای عاشورایی» را اینجا بشنوید.
