به گزارش خبرنگار مهر، حجتالاسلام مهدی سنجرانی، پژوهشگر حوزه زن و خانواده، با اشاره به ضرورت تحول در نگاه فقهی به مسائل زنان گفت: امروز با کارکردها و موقعیتهای جدیدی مواجه هستیم که نمیتوان آنها را صرفاً با فقه رسالهای پاسخ داد و لازم است فقه، وارد ساحتهای جدیدی از زندگی انسان معاصر شود.
وی افزود: ما ناچاریم ساعات و ساحتهای مختلف زندگی انسان، اعم از فردی، خانوادگی و اجتماعی را در کنار یکدیگر ببینیم. امروز تلاشهایی در حال انجام است تا فقه بتواند در کنار اخلاق، روانشناسی و سایر دانشها، نقش راهبردی ایفا کند؛ نه صرفاً به معنای صدور حکم، بلکه به معنای ارائه جهت و نظر در ترسیم زندگی.
سنجرانی با اشاره به گفتگوها و پژوهشهای صورتگرفته در این زمینه تصریح کرد: یکی از مباحث جدی ما این است که تکلیف فقه را روشن کنیم؛ آیا فقه همان فقه رسالهای است که از دفاتر مراجع خارج میشود یا فقه راهبردی است که به ما میگوید خانواده را چگونه ترسیم کنیم و شخصیت زن را چگونه تعریف کنیم.
وی ادامه داد: در شرایط فعلی، بهجای ورود افراطی به این دوگانه، راهکار متوسطی را مدنظر قرار دادهایم که در آن، فقه در کنار اخلاق و در سه ساحت فردی، خانوادگی و اجتماعی به صورت همزمان دیده میشود؛ برخلاف نگاه سنتی که زن را شخصیتی منفعل میدانست که یا در خانه پدر است یا پس از ازدواج در خانه همسر.
این پژوهشگر حوزه زن و خانواده تأکید کرد: با این بازترسیم، قصد تخریب نظام خانواده را نداریم، بلکه میخواهیم آن را دقیقتر و واقعیتر ترسیم کنیم. در این نگاه، مسئولیتهای زن در خانواده و مسائل مربوط به عفاف و حجاب مخدوش نمیشود، بلکه به شکل دیگری بازتولید و بازتعریف میشود.
وی گفت: در این چارچوب، زن همانگونه که مسئولیت خانوادگی دارد، میتواند مسئولیت اجتماعی نیز بر عهده بگیرد و این دو نهتنها منافاتی با یکدیگر ندارند، بلکه قابل جمع هستند؛ همانگونه که مرد نیز باید مسئولیتهای خود را در هر دو ساحت ایفا کند.
سنجرانی با اشاره به تجربه زیسته زنان شاغل اظهار داشت: اگر نسخهای انتزاعی ارائه دهیم و بگوییم زن هم مسئولیت خانگی داشته باشد و هم شاغل باشد، بدون تغییر ساختارها، نتیجه آن فشار مضاعف بر زنان خواهد بود. تجربه زیسته زنان شاغل، بهویژه زنان متأهل، نشان میدهد که ذهن و روان آنها دائماً درگیر خانه، فرزند و کار است.
وی افزود: این وضعیت گاه منجر به سرخوردگی، تعارض خانوادگی و حتی انکار اصل ازدواج میشود. موارد متعددی از زنان تحصیلکرده و حتی اعضای هیئت علمی دانشگاه را دیدهام که با مانعتراشی همسران خود برای حضور اجتماعی مواجه بودهاند.
این پژوهشگر با انتقاد از راهکارهای سطحی سیاستگذاری گفت: اینکه تصور کنیم با مرخصی زایمان، دورکاری یا چند امتیاز اداری مسئله زنان حل میشود، نگاهی سادهانگارانه است. مسئله، عمیقتر از اینهاست و نیازمند سیاستگذاری کلان و تحول در ساختارهای اداری و بروکراتیک است.
وی تصریح کرد: نظام اداری فعلی، نهتنها زنان، بلکه مردان را نیز از خلاقیت، نوآوری و انگیزه تهی کرده است و تا زمانی که این ساختار شکسته نشود، امکان تحقق الگوی مطلوب زن و خانواده فراهم نخواهد شد.
سنجرانی با اشاره به نسبت الگوی سوم زن و انقلاب اسلامی گفت: الگوی سوم زن، پدیدهای جدا از انقلاب اسلامی نیست، بلکه در بستر خود انقلاب شکل گرفته است؛ همانگونه که فمینیسم زاییده مدرنیته است و بیرون از آن معنا ندارد.
وی افزود: در الگوی سوم، زن موجودی دنیازده یا صرفاً رفاهطلب نیست. مبانی انقلاب اسلامی مانند خالقیت خداوند، معاد، سعادت ابدی و کمال انسانی در ترسیم شخصیت زن لحاظ میشود و هدف، صرفاً ایجاد رفاه مادی نیست.
این پژوهشگر ادامه داد: زن در الگوی سوم، دارای ایمان قوی، معنویت بالا، عقلانیت متناسب با ویژگیهای زنانه، عاطفه فعال، مسئولیتپذیری خانوادگی و کنشگری اجتماعی همزمان است.
وی با بیان نمونههایی عینی گفت: امروز زنانی را میبینیم که با خروج از ساختارهای اداری ناکارآمد، نهادهای فرهنگی، اقتصادی یا اجتماعی تأسیس کردهاند و در کنار همسران خود، مدیریت خانواده و فعالیت اجتماعی را توأمان پیش میبرند.
سنجرانی با اشاره به تجربه یکی از زنان کارآفرین اظهار داشت: خانمی را دیدم که کارخانهای را بدون حضور دائمی فیزیکی مدیریت میکرد، از ابزارهای مدرن استفاده میکرد، در خانه کنار فرزندش بود و همزمان آرامش خانوادگی و مدیریت اقتصادی را با هم جمع کرده بود.
وی در ادامه با تأکید بر لزوم اجتهاد دقیق خاطرنشان کرد: برای الگوگیری از زنان برجسته تاریخ اسلام، باید میان سنت تاریخی و روح شریعت تفکیک قائل شویم. اینکه زنان بزرگی چون حضرت زهرا (س) یا حضرت زینب (س) در چه شرایطی کنشگری داشتند، به اقتضائات زمانه آنها بازمیگردد.
سنجرانی هشدار داد: نباید در دام قرائتهای صرفاً مدرن از دین یا فقه نوینی بیفتیم که در نهایت به حذف تفاوتهای شرعی و دینی منجر میشود. اجتهاد باید عمیق، مسئولانه و مبتنی بر روح شریعت باشد.
وی در پایان گفت: تا زمانی که ساختارهای مدرن اجازه شکلگیری الگوی واقعی زن مسلمان را ندهند، ما الگوی بالفعل نخواهیم داشت، اما میتوان با تقویت عاملیت زن، خلاقیت خانواده و تصمیمگیری مشترک زن و مرد، به سمت تحقق تدریجی الگوی سوم حرکت کرد.
