تینا مزدکی_ در حالی که اینترنت ماهوارهای استارلینک به عنوان راهکاری برای عبور از سد محدودیتهای دسترسی به شبکه جهانی شناخته میشود، تغییرات اخیر در سیاستهای شرکت اسپیسایکس و لزوم «ثبت سفر» برای کاربران، ابهامات جدیدی را در خصوص تداوم سرویسدهی در مناطق خاص ایجاد کرده است. در این گفتگوی اختصاصی با آرین اقبال، متخصص امنیت شبکه، ابعاد فنی این محدودیتهای جدید را بررسی کردهایم.
آرین اقبال در پاسخ به این پرسش که آیا الزامی شدن ثبت اطلاعات سفر برای کاربران استارلینک صحت دارد و سازوکار آن به چه صورت است، میگوید:« این گزارش واقعیت دارد. سیستم «ثبت سفر» یا همان Travel Registration برقرار شده است. طبق اطلاعاتی که در سایت رسمی استارلینک هم درج شده، شما باید پیش از سفر، آن را ثبت کنید. فرآیند ثبت هم شامل مواردی مثل گرفتن سلفی، آپلود مدارک شناسایی و اینگونه بحثهاست و همه موارد ذکر شده در سایت صحت دارد.»
او همچنین در پاسخ به این پرسش که پیش از این سیستم به چه شکلی بود و اکنون چه تغییر اساسی کرده است، توضیح میدهد:« قبل از این، روال کار بسیار سادهتر بود؛ مشابه فعالسازی رومینگ موبایل هنگام خروج از مرز. شما فقط اعلام میکردید و رومینگ فعال میشد و در هر جای دنیا میتوانستید از آن استفاده کنید. اما الان میگویند باید دقیقاً مشخص کنید که به کجا سفر میکنید، چه زمانی میروید و چه زمانی برمیگردید. بماند که این موضوع، به ویژه وقتی از طرف شرکتی مثل «اسپیس ایکس» و شخصی مثل «ایلان ماسک» مطرح میشود، چقدر از نظر حریم خصوصی میتواند بحثبرانگیز و ناخوشایند باشد.»
با توجه به اینکه خرید و استفاده از استارلینک در ایران شرایط خاصی دارد؛ این کارشناس در پاسخ به این پرسش که وضعیت برای کاربران داخل ایران به چه صورت خواهد بود، میگوید:« در مورد ایران احتمالاً داستان متفاوت باشد. من جایی ندیدم که به طور خاص در مورد ایران صحبت کنند، اما اساس داستان این است که شما وقتی استارلینک تهیه میکنید، باید آن را از کشوری بخرید که استارلینک در آن پشتیبانی میشود؛ یعنی محل خرید، کارت پرداخت و آدرس ثبتشده باید مربوط به آن کشور باشد. کاربران در ایران معمولاً این محدودیت را دور میزنند و به صورت واسطهای یا پروکسی خرید میکنند. استارلینک قابلیتی به نام رومینگ دارد که اگر فعال باشد، خارج از کشورِ مبدأ هم کار میکند.»
«Travel Registration» قانونی آزاردهنده برای کاربران ایرانی
او در ادامه در پاسخ به این پرسش که آیا تغییرات اخیر در سیاستهای استارلینک نسبت به ایران (رایگان شدن خدمات)، تاثیری بر این روند جدید ثبت سفر دارد، میگوید:«نکته مهم همینجاست. تا حدود شش ماه پیش، ایرانیها مجبور بودند همان مسیر سخت ثبتنام در یک کشور ارزانتر و فعال کردن رومینگ را طی کنند. اما بعد از آن، استارلینک اعلام کرد که دسترسی را در ایران آزاد کرده است. یعنی داشتن اشتراک کفایت میکرد و دیگر نیازی به پرداخت هزینه یا رعایت قواعد پیچیده رومینگ نبود؛ حال چه اسپیس ایکس خودش این تصمیم را گرفته بود و چه دولت آمریکا آنها را مجبور کرده بود.»
او در ادامه گفت:«من شخصاً استارلینک نداشتهام، اما این قضیه «Travel Registration» میتواند بسیار اذیتکننده باشد. مگر اینکه آن استثنایی که برای ایران قائل شده بودند، همچنان برقرار باشد. اگر منطقه جغرافیایی ایران یا ترمینالهایی که در ایران فعال هستند مستثنی شده باشند، این موضوع برای آنها موضوعیت نخواهد داشت. وگرنه مشکلساز میشود؛ چون بحث سلفی گرفتن شاید ساده باشد، اما موضوع آپلود مدارک و اسناد هویتی قطعاً چالشبرانگیز خواهد بود. باید دید آیا آن استثنای قبلی همچنان برای ایرانیها لحاظ میشود یا خیر.»
تجربهای مشابه
مدتی قبل اما، اتحادیه جهانی مخابرات (ITU) بار دیگر با رأیگیری رسمی، به درخواست دولت جمهوری اسلامی ایران پاسخ مثبت داد و تأکید کرد که شرکتهایی مانند استارلینک بدون دریافت مجوز از دولت ایران، حق فعالیت در این کشور را ندارند. با این حال، این پرسش به وجود میآید که آیا مصوبات یا احکام نهادهایی مثل ITU (اتحادیه بینالمللی مخابرات) میتواند بر فعالیت استارلینک اثر بگذارد یا نه، او در پاسخ به این پرسش میگوید:« بخش ITU اصلاً یک نهاد الزامآور نیست. اینجوری نیست که اگر حکمی بدهد، کسی مجبور به اجرا باشد. ITU در واقع شورایی است که دولتها در آن با هم هماهنگ میشوند؛ چیزی شبیه به سازمان ملل. چون خود دولتها سورس اصلی قدرت هستند، ITU قدرت اجرایی خاصی ندارد و مصوبات آن صرفاً در حد بیانیه است. در نهایت، هم ایلان ماسک و دولت آمریکا میتوانند تصمیم خودشان را بگیرند و هم جمهوری اسلامی؛ ITU این وسط کارهای نیست.»
او در ادامه توضیح داد:« اگر بخواهند کاری انجام دهند، از طریق «اجماع» و «تحریم» پیش میروند. یعنی مثلاً میگویند اگر فلان کار انجام شود، فلان چیز را تحریم میکنیم. اجازه بدهید یک مثال تاریخی بزنم؛ زمانی که بحث پارازیت روی ماهوارههای تلویزیونی داغ بود. در حالت عادی پارازیت را روی زمین میریزند و خانههایی که در ارتفاع خاصی هستند تحت تاثیر قرار میگیرند. یکبار ایران پارازیت را مستقیم به سمت خود ماهواره (رو به هوا) فرستاد. از نظر سلامت برای مردم بهتر بود، چون بحثهای زیادی درباره مضرات سیگنالهای قوی پارازیت (که صد برابر خطرناکتر از امواج موبایل است) وجود دارد. برای دولت هم راحتتر بود چون به جای ایستگاههای متعدد زمینی، با یک سیگنال کل ماهواره را کور میکرد. اما مشکل اینجا بود که این کار کل منطقه و «بیم» ماهواره را از کار میانداخت، نه فقط یک شهر خاص را. شرکتهای مالک ماهواره شکایت کردند و ITU بیانیه داد. باز هم میگویم، آن بیانیهها الزامآور نبود، ولی باعث شد آن شرکتها با هم اجماع کنند و حق پخش شبکههایی مثل پرستیوی را از روی ماهوارهها بگیرند و آنها را قطع کنند. در مورد استارلینک هم داستان همین است.»
استارلینک؛ ابزار سیاسی یا مدل تجاری؟
او در پاسخ به این پرسش که سرنوشت استارلینک در ایران به چه عاملی بستگی دارد، میگوید:« در نهایت این داستان به تصمیم دولت آمریکا، شخص ایلان ماسک و جمهوری اسلامی برمیگردد. اگر اینها به توافق برسند، ایلان ماسک همانطور که استارلینک را بالای سر چین غیرفعال میکند، بالای ایران هم غیرفعال خواهد کرد. اما تفاوت اینجاست که چین به واسطه قدرت سیاسی، اقتصادی و اهرمهای فشاری که دارد، توانسته ماسک را مجاب کند (یا او را در بیم و امید نگه دارد) که سرویس ندهد. اما در مورد ایران، قضیه از جنس تجارت به «مخاصمه سیاسی» تغییر پیدا کرده است؛ لذا ماسک به وضوح درخواستهای حاکمیتی ایران را نمیپذیرد.»
او ادامه داد:« تنها دلیلی که ممکن است این موضوع را بهانه کنند و مثلاً بگویند «چون حاکمیت سرزمینی ایران این سرویس را نپذیرفته، ما خدمات نمیدهیم»، بحث مالی آن است. باید واقعبین بود؛ سرویس دادن بالای ایران برای اسپیسایکس درآمد مستقیمی ندارد و پولی به جیب آنها نمیرود. پس این هزینه باید از جای دیگری تأمین شود. تا زمانی که دولت آمریکا پول این خدمات را به ایلان ماسک بدهد، او هم پول را میگیرد و سرویس را فعال نگه میدارد. اما نکته اینجاست که اگر روزی دولت آمریکا این بودجه را قطع کند، احتمال خیلی زیادی وجود دارد که خدمات استارلینک در ایران هم متوقف شود. در آن صورت، احتمالاً از همین مباحث حقوقی یا عدم پذیرش حاکمیت سرزمینی به عنوان یک «بهانه» برای توقف خدمات استفاده خواهند کرد.»
تقابل سخت؛ از پارازیت تا گزینههای نظامی
او در پاسخ به این پرسش که آیا راهی وجود دارد که از داخل ایران، استارلینک را متوقف کنند، میگوید:« از سمت ایران قضیه بسیار پیچیدهتر است. هنوز تکنولوژی که بتواند استارلینک را به طور کامل «کور» کند، وجود ندارد. با وجود ادعاهای چین و روسیه، هنوز ابزاری که واقعاً این شبکه عظیم ماهوارهای را از کار بیندازد، در دسترس نیست؛ هرچند که هم چین، هم روسیه و هم ایران به صورت جدی و با همافزایی روی آن کار میکنند. اگر به اظهارات مقامات نگاه کنید، متوجه جدی بودن ماجرا میشوید. برای مثال، مدتی پیش در برخی محافل (مانند توییتر) از قول مقاماتی در قوه قضائیه نقل شد که حتی «گزینه نظامی» هم در بررسی راههای مقابله با استارلینک روی میز است. این یعنی به وضوح بحث هدف قرار دادن ماهوارهها با موشک مطرح شده، در صورتی که هیچ راه دیگری جواب ندهد. من بحث پارازیت را چندان ممکن نمیدانم؛ یعنی از کار انداختن استارلینک صرفاً از طریق پارازیت بسیار دشوار است. به نظر میرسد استراتژی فعلی بیشتر بر دو محور استوار باشد، اول، «فشارهای سیاسی» و دوم، «افزایش هزینه دسترسی».»
او با تاکید بر این که منظور از هزینه، «هزینه امنیتی» است میگوید:«منظور این است که با ایجاد محدودیتها، بگیر و ببندها و جرمانگاریهای شدید، کاری کنند که داشتن استارلینک برای شهروند یا بیزنس، ریسک امنیتی بالایی داشته باشد تا از این طریق سرعت گسترش آن را کم کنند. اما باز هم تأکید میکنم، اگر روزی استارلینک به یک «بحران جدی و غیرقابل کنترل» برای حکومت تبدیل شود، همانطور که اشاره شد، گزینه نظامی آخرین راهکار روی میز خواهد بود.»
۲۲۷۳۲۳
