نگار علی– انتشار تازهترین آمارهای پایگاه بینالمللی «Statcounter» درباره سهم بازار سیستمهای عامل موبایل در ایران، موجی از بحثها و تحلیلهای داغ را در فضای رسانهای و کارشناسی کشور به راه انداخته است. بر اساس این نمودار، در بازه زمانی بهمن ۱۴۰۴ تا فروردین ۱۴۰۵ (فوریه تا آوریل ۲۰۲۶)، سهم ترافیک گوشیهای آیفون (iOS) به شکل ناگهانی و بیسابقهای جهش کرده و از حدود ۱۳ درصد به نزدیک ۳۰ درصد رسیده است؛ در حالی که در همین مدت، سهم کاربران اندروید با افت شدیدی مواجه شده است.
در پی این تغییر ناگهانی، فرضیهای در فضای مجازی شکل گرفت که این رویداد را نشانهای از یک «پاکسازی طبقاتی دیجیتال» میداند. حامیان این فرضیه معتقدند با توجه به قیمتهای نجومی فیلترشکنهای اختصاصی و عرضه بستههای گرانقیمت «اینترنت پرو» (مانند بستههای ۵۰ گیگابایتی به قیمت ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان)، کاربران طبقات متوسط و کمدرآمد جامعه که عمدتاً از گوشیهای اندرویدی استفاده میکنند، به دلیل دستتنگی مالی عملاً از فضای آنلاین حذف شدهاند و در مقابل، قشر مرفه و دارندگان آیفون با تکیه بر قدرت مالی خود، کل ترافیک اینترنت کشور را تصاحب کردهاند.
بررسیهای فنی و ساختاری نشان میدهد که واقعیت پشت پرده این ارقام، بسیار پیچیدهتر از یک تحلیل ساده طبقاتی است:
آمارها دقیقاً چه چیزی را میشمارند؟
برای درک درست این ماجرا، اول باید بدانیم که سایتی مثل استتکانتر اصلاً چطور آمار میگیرد. این سایت تعداد گوشیهای موجود در ایران را نمیشمارد، بلکه «سهم از ترافیک وب» را ثبت میکند؛ یعنی بررسی میکند که چه درصدی از بازدیدهای ثبتشده در سایتهای مختلف، با آیفون بوده و چه درصدی با اندروید.
نکته مهم اینجاست که این آمار به صورت درصدی است و مجموع سهمها همیشه باید ۱۰۰ درصد باشد. در نتیجه، وقتی سهم آیفون روی نمودار به شدت بالا میرود، لزوماً به این معنی نیست که تعداد کاربران آیفون در کشور بیشتر شده یا آنها ناگهان دو برابر قبل وبگردی کردهاند؛ بلکه این جهش نشان میدهد حجم عظیمی از ترافیک کاربران اندروید به دلایل فنی از مخرج کسر محاسباتی این سایت حذف شده و در نتیجه سهم باقیمانده (یعنی آیفون) روی کاغذ بزرگتر دیده میشود.
اینترنت پرو چگونه ترافیک ثروتمندان را عیان کرد؟
کلید اصلی حل این معما در ماهیت فنی «اینترنت پرو» یا همان اینترنت طبقاتی و تجاریشده نهفته است. ویژگی اصلی اینترنت پرو این است که به کاربر اجازه میدهد بدون نیاز به فیلترشکن و مستقیماً با «آیپی ایران» به پلتفرمها و سایتهای بینالمللی دسترسی داشته باشد.
وقتی دسترسی به اینترنت بدون فیلتر به یک کالای لوکس و چند میلیون تومانی تبدیل میشود، رفتار ترافیکی دو قشر جامعه در آمارهای بینالمللی کاملاً از هم فاصله میگیرد:
-
قشر مرفه (عمدتاً دارندگان آیفون): این گروه توانایی مالی پرداخت هزینههای چند میلیونی بستههای اینترنت پرو را دارند. آنها اینترنت پرو را میخرند، بدون فیلترشکن وارد فضای مجازی میشوند و چون با آیپی واقعی ایران فعالیت میکنند، سیستمهای آماری جهان ۱۰۰ درصد ترافیک آنها را به عنوان «ترافیک واقعی داخل ایران» ثبت میکنند. همین امر باعث جهش ترافیک آیفون روی نمودار میشود.
-
قشر عادی و کمدرآمد (عمدتاً دارندگان اندروید): این گروه توان پرداخت چنین مبالغ سنگینی را برای اینترنت ندارند. آنها برای عبور از سد فیلترینگ مجبورند به فیلترشکنهای رایگان یا ارزانقیمت متکی شوند. این فیلترشکنها آیپی کاربر را به کشورهای خارجی (مثل آلمان یا فنلاند) تغییر میدهند. در نتیجه، این کاربران حتی اگر در حال فعالیت باشند، ترافیکشان به نام کشور دیگری ثبت میشود و کاملاً از آمار ایران حذف میگردد.
موج سرکوب فیلترشکنهای ارزانقیمت
تغییرات شدید اجتماعی یا فقر مطلق هرگز در عرض دو ماه نمیتوانند چنین نمودار عمودی و تکاندهندهای ایجاد کنند. عامل اصلی این ریزش ناگهانی در سمت اندروید، یک اتفاق زیرساختی در شبکه فیلترینگ کشور در اواخر سال ۱۴۰۴ و اوایل ۱۴۰۵ است.
در این بازه زمانی، موج جدیدی از محدودیتها و انسدادهای فنی روی پروتکلهای فیلترشکنهای رایگان عمومی اعمال شد. از آنجا که این فیلترشکنهای رایگان (مانند انواع فایلهای APK) عمدتاً در سیستمعامل اندروید استفاده میشوند، با از کار افتادن آنها بخش بزرگی از کاربران عادی اندروید عملاً دو راه بیشتر نداشتند: یا وبگردی بینالمللی را رها کنند و به شبکه داخلی محدود شوند (که کدهای آماری استتکانتر در آنها وجود ندارد)، یا به فیلترشکنهای خاصی کوچ کنند که آیپی آنها را کاملاً خارجی میکند. در هر دو صورت، ترافیک آشکار اندروید با آیپی ایران به شدت سقوط کرد.
تفاوت رفتار نرمافزاری آیفون و اندروید در ایران
یک نکته فنی دیگر به ساختار خود این دو سیستمعامل برمیگردد. کاربران آیفون در ایران به دلیل محدودیتهای سختگیرانه اپاستور، سالهاست که کمتر از فیلترشکنهای رایگان عمومی استفاده میکنند. آنها معمولاً از برنامههای مدیریت کانفیگ اختصاصی (مانند کلاینتهای V2Box یا FoXray) استفاده میکنند.
این برنامهها سیستمی به نام تفکیک ترافیک (Routing) دارند. یعنی وقتی کاربر یک سایت داخلی یا بدون فیلتر را باز میکند، برنامه به طور هوشمند آیپی ایران او را حفظ میکند و فیلترشکن را برای آن سایت دور میزند. این پایداری ابزارها در آیفون باعث شده ترافیک وب این کاربران، کمتر از کاربران اندرویدی که به فیلترشکنهای ناپایدار متکی هستند، دچار نوسان و ناپدیدشدگی آماری شود.
اتفاقی که رخ داده را میتوان «پیکربندی مجدد و طبقاتی ترافیک اینترنت در ایران» نامید.
این نمودار بیش از آنکه نشاندهنده فقر یا ثروت مطلق افراد باشد، سند تجاریسازی دسترسی به اینترنت آزاد است. قشر ثروتمند با خرید بستههای گرانقیمت اینترنت پرو، ترافیک خود را با آیپی ایران روی نمودار عیان و آشکار کرده است؛ در حالی که قشر کمدرآمد به دلیل محدودیتهای مالی، یا به پشت مرزهای مجازی و آیپیهای خارجی رانده شده و یا دسترسیاش به وب بینالمللی به شدت محدود شده است.
۲۲۷۲۲۷
