اظهارنظر معاون مرکز ملی فضای مجازی اگرچه با لحن طعنهآمیز مطرح شده، اما بار دیگر یک پرسش قدیمی را به میان آورده که آیا میتوان بهدلیل وجود آسیب در یک پلتفرم که در واقع وجود آسیب درست هم است، اصل دسترسی عمومی به آن را محدود کرد؟ یا باید بهجای حذف کامل، سراغ تنظیمگری دقیقتر، آموزش، نظارت و مسئولیتپذیری پلتفرمها رفت؟
آسیب هست اما…
تردیدی نیست که فضای مجازی و شبکههایی مانند اینستاگرام با آسیبهایی همراهاند. اعتیاد رسانهای، اتلاف وقت، وابستگی شدید به تلفن همراه، مقایسهگری افراطی، انتشار اخبار جعلی و مواجهه نوجوانان با محتوای نامناسب، از جمله نگرانیهای جدی درباره این بسترهاست. در عین حال، همین پلتفرمها برای هزاران نفر در کشور به ابزار کار، فروش، تبلیغ، آموزش، ارتباط با مشتری و کسب درآمد تبدیل شدهاند. برای بسیاری از کسبوکارهای خرد، اینستاگرام فقط یک شبکه اجتماعی نیست؛ یک ویترین اقتصادی و حتی منبع اصلی معیشت است.
از این منظر، منتقدان فیلترینگ میگویند نمیتوان بهخاطر یک آسیب، کل پلتفرم بین المللی را از دسترس خارج کرد. مسئله اصلی این است که سیاستگذار باید بین آسیبهای واقعی فضای مجازی و حق دسترسی کاربران به ابزارهای ارتباطی و اقتصادی، توازن برقرار کند؛ نه این که با راهحل سلبی صورتمسئله را پاک کند که البته با جولان فیلترشکن ها به طور کامل پاک نمی شود.
امنیت سایبری در خطر
بررسی پیامدهای فیلترینگ فقط به مسئله دسترسی محدود نمیشود و ابعاد امنیتی نیز یافته است. معاون وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات تیرماه گذشته اعلام کرده بود که ۶۷.۷ درصد مردم از فیلترشکن رایگان استفاده میکنند. او همچنین گفته: «اغلب کاربرانی که از فیلترشکن رایگان استفاده میکنند، مربوط به ایرانسل است و میزان حملات سایبری از اپراتوری که فیلترشکن رایگان بیشتری دارد، نسبت به اپراتور دیگر بیشتر است.»
این اظهارنظر از واقعیت مهمی پرده برمیدارد؛ استفاده گسترده از فیلترشکنها، علاوه بر تحمیل هزینه و اختلال به کاربران، میتواند یک مسئله امنیت سایبری نیز ایجاد کند. بسیاری از فیلترشکنهای رایگان، بدون شفافیت درباره مالک، محل ذخیره دادهها، سطح دسترسی و شیوه فعالیت، روی گوشی کاربران نصب میشوند و ممکن است خود به تهدیدی جدی برای اطلاعات شخصی، دادههای رفتاری و امنیت دستگاه تبدیل شوند. به بیان دیگر، سیاستی که قرار بود دسترسی را محدود کند، در عمل میلیونها کاربر را به سمت ابزارهایی سوق داده که کنترل امنیتی آنها را تسهیل کرده است.
روایت یک سیاست ناموفق
از سوی دیگر، تجربه سالهای اخیر نشان داده که فیلترینگ، هدف اصلی خود را محقق نکرده است. بر اساس نظرسنجی انجامشده در بازه زمانی ۲۵ تا ۳۱ خردادماه ۱۴۰۵ که به پیشنهاد وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و با همکاری مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا) انجام شد، ۷۴ درصد پاسخگویان اعلام کردند که از فیلترشکن استفاده میکنند. این آمار نشان میدهد بخش بزرگی از کاربران همچنان به پلتفرمهای فیلترشده دسترسی دارند، اما نه از مسیرهای رسمی و شفاف؛ بلکه از راههایی که خود به ایجاد بازار زیرزمینی چند ده میلیاردی برای مافیای فیلترینگ، افزایش هزینه، کاهش امنیت و عادیسازی دور زدن قانون منجر شده است.اظهارنظر عارف، معاون اول رئیسجمهور، در ۲۶ مرداد در ادامه مواضع قبلی دولت، همین است که «فیلترینگ گسترده نتیجه عکس داده» و این، بازتاب همان نگاه انتقادی است که دولت از ابتدا به این سیاست داشته؛ فیلتر نهتنها مشکلی را حل نکرده، بلکه با گسترش استفاده از ویپیان، اهدافش را نقش بر آب کرده است.
یک نگرانی بزرگ
یکی از پیامدها و نگرانی های مهم این وضعیت، دسترسی آسانتر نوجوانان به فیلترشکنهاست. ابزاری که با هدف عبور از فیلترینگ نصب میشود، معمولاً امکان دسترسی به طیف وسیعی از محتوا را نیز فراهم میکند؛ محتوایی که ممکن است غیراخلاقی، خشونتآمیز، مجرمانه یا نامناسب برای سن کاربران باشد. بنابراین، منتقدان میگویند فیلترینگ در شکل فعلی نهتنها از آسیبها نکاسته، بلکه در مواردی مسیر ورود کاربران، بهویژه نوجوانان، به فضای کنترلنشدهتر را هموارتر کرده است.
ماجرای شکایت از مالک اینستاگرام
موضوع شکایت ۲۹ ایالت آمریکا علیه متا (مالک اینستاگرام) نیز از یک زاویه قابل توجه است. بر اساس گزارش خبرگزاری رویترز، دادستانهای کل این ایالتها، متا را متهم کردهاند که با طراحی ویژگیهایی مانند پیمایش بیپایان، اعلانهای مداوم و الگوریتمهای درگیرکننده، نوجوانان را به استفاده طولانیمدت از اینستاگرام و دیگر محصولات خود ترغیب کرده است. در این پرونده، رقم ۱.۴ تریلیون دلار بهعنوان سقف مطالبه جریمهها و خسارتهای قانونی مطرح شده است. شکایت همچنین به موضوعاتی مانند حفاظت از کودکان، جمعآوری دادههای کاربران کمسنوسال و ادعای گمراهکردن افکار عمومی درباره خطرات این پلتفرمها مربوط میشود.با این حال، تفاوت مهمی میان این پرونده و سیاست فیلترینگ در ایران وجود دارد. در آمریکا، برخورد قضایی با متا در چارچوب حقوقی و برای پاسخگو کردن شرکت متهم دنبال میشود؛ اما در ایران، راهحل غالب طی سالهای اخیر بیشتر به سمت پاک کردن صورت مسئله رفته است، نه اصلاح سازوکارها، نه آموزش سواد رسانهای، نه تنظیمگری شفاف و نه مسئولیتپذیر کردن پلتفرمها.
پرسش اصلی چیست؟
مسئله امروز این نیست که فضای مجازی آسیب دارد یا نه؛ بلکه پرسش اصلی این است که آیا فیلترینگ گسترده توانسته است این آسیبها را کاهش دهد؟ وقتی بخش بزرگی از کاربران، طبق نظرسنجیهای رسمی، همچنان از فیلترشکن استفاده میکنند و وقتی این روند خود به تهدیدهای تازه امنیتی و محتوایی دامن میزند، بازنگری جدی در سیاستهای فعلی اجتنابناپذیر به نظر میرسد.
در نهایت، جدال بر سر فیلترینگ فقط یک مناقشه فنی نیست؛ نزاعی بر سر نوع حکمرانی، شیوه حفاظت از نوجوانان و نسبت میان محدودسازی و مسئولیتپذیری است. تجربه موجود نشان میدهد که فیلترینگِ گسترده، بهتنهایی نتوانسته است دسترسی را کنترل کند و آسیبها را از بین ببرد؛ بلکه در عمل، به گسترش فیلترشکنها، افزایش هزینه کاربران و پیچیدهتر شدن مسئله انجامیده است.