خبرگزاری مهر، گروه دین، حوزه و اندیشه_سیده فاطمه سادات کیایی: سنت حسنهی وقف از دیرباز در میان ایرانیان ارزش و جایگاه ویژهای داشته است. همزمان با ورود اسلام به سرزمین ایران، وقف بهعنوان سنتی ماندگار و زنده در میان عموم مردم رواج یافت. سابقهی وقف و نذورات مشابه آن به پیش از اسلام و آیینهای باستانی ایران بازمیگردد؛ آیینهایی که در آنها املاک خاص، زمینها و داراییهایی برای نگهداری آتشکدهها یا پرستشگاهها اختصاص داده میشد.
با این حال، وقف و به بیان دیگر «حبسِ عین و تسبیلِ منفعت»، پس از ورود اسلام گسترش یافت. از وقفهای کلان با واقفان نامآور تا وقفهای کوچک با واقفان بینامونشان، همه بر یک اصل استوارند: انجام عملی پسندیده که عواید آن برای مردم و در گسترهی زمان باقی میماند و میراثی بابرکت از خود بر جای میگذارد. نخستین وقف را خود پیامبر اسلام(ص) با اهدای نخلستانهای خرما انجام دادند و به تبع ایشان، مردم نیز با این سنت آشنا شدند.
ریشههای کهن وقف و شکوفایی در سایه اسلام
ارزشگذاری دین اسلام به علم و علمآموزی، در سایهی سنت پسندیدهی وقف، روزبهروز بر تعداد واقفان در سرزمینهای اسلامی افزود و موقوفاتی که به مصارف عامه و تأسیس مراکزی چون کتابخانهها، مراکز علمی و مدارس اختصاص مییافت، گسترش یافت. با روی کار آمدن حکومت شیعی صفوی، توسعهی چشمگیری در حوزهی وقف صورت گرفت؛ چنانکه حتی خود شاهعباس نیز در سال ۱۰۱۵ هجری تصمیم گرفت تمام اموال خود معادل یکصد هزار تومان شاهی، بههمراه املاک و ساختمانهای اصفهان و اطراف آن را وقف کند.
هرچند در جریان حملات و جنگها، بسیاری از وقفنامهها و اسناد مربوط به موقوفات از بین رفت، اما آنچه از اسناد موجود در دسترس است نشان میدهد که بزرگترین وقفها مربوط به حرم مطهر امام رضا(ع) و اهلبیت(ع) بوده است؛ امری که خود حکایت از عشق عمیق مردم ایران به ساحت ائمهی عصمت و طهارت دارد. بر همین اساس، موقوفات آستان مقدس رضوی نهتنها در ایران، بلکه میتوان آن را بزرگترین مجموعه موقوفات در جهان اسلام دانست. این سنت، مدت کوتاهی پس از شهادت امام رضا(ع) در قرن سوم هجری آغاز شد و به تناسب توسعهی حرم و بارگاه آن حضرت، روزبهروز رونق گرفت.
حجم عظیمی از اموال و املاک وقفی در کشور باعث شد تا پس از انقلاب اسلامی و از سال ۱۳۶۴، سازمان اوقاف و امور خیریه مدیریت کلیهی موقوفات، امامزادگان و زیارتگاهها را بر عهده بگیرد.
وقف میتواند کوچک یا بزرگ باشد؛ از یک ملک چند هکتاری تا حتی یک درخت که عامهی مردم یا گروهی خاص از منفعت آن بهرهمند شوند. در گذشته، حتی مفاهیمی مانند «وقف سایه» و «وقف نور» نیز در برخی مناطق ایران رواج داشت؛ بهطوریکه پلکانهایی دارای سایهبان برای استراحت رهگذران وقف میشد. هر انسان بالغی که اهلیت تصرف داشته باشد، میتواند دارایی خود را با شرایط و ضوابط مشخصی وقف کند. وقف ارکانی دارد که از مهمترین آنها «نیت واقف» است؛ نیتی که عام یا خاص بودن آن، مشخص میکند عین موقوفه (اعم از خانه، زمین یا املاک کوچکتر) در چه مسیری صرف شود.
از وقف سایه تا سرمایهگذاریهای کلان
در سالهای اخیر، پروژههای عمرانی و اقتصادی متعددی در سراسر کشور از محل موقوفات و توسط سازمان اوقاف اجرا و راهاندازی شده است. اما شاید این پرسش مطرح شود که چرا اجرای این پروژهها بر عهدهی سازمان اوقاف است و این سازمان از راهاندازی آنها چه اهدافی را دنبال میکند؟ باید گفت در حال حاضر بیش از ۲۲۰ هزار موقوفه در کشور وجود دارد که بخشی از آنها «انتفاعی» و بخشی دیگر «منفعتی» هستند. وقف انتفاعی به موقوفاتی گفته میشود که از عینِ مال استفاده میشود؛ مانند زمینی که برای ساخت مسجد وقف شده یا خودرویی که در اختیار یک مؤسسهی فرهنگی قرار میگیرد تا در انجام امور خود از آن بهره ببرد. این نوع وقف معمولاً درآمدزایی مستقیم ندارد. در مقابل، موقوفات منفعتی آنهایی هستند که از درآمد حاصل از مال وقفشده در راه خیر استفاده میشود؛ مانند مغازه یا خانهای که وقف شده و درآمد اجارهی آن به فقرا اختصاص مییابد. بخش عمدهای از فعالیتهای سازمان اوقاف معطوف به موقوفات منفعتی است که طبق وقفنامه و نیت واقف، مصارف آنها مشخص شده و سازمان موظف به اجرای دقیق آن نیت است.
مدیریت هوشمند موقوفات؛ از احیا تا اشتغالزایی
در این راستا، ادارهکل بهرهوری اقتصادی سازمان اوقاف برای درآمدزایی از موقوفات وارد عمل میشود. سید محراب کلامی آلهاشم، مدیرکل بهرهوری اقتصادی سازمان اوقاف و امور خیریه کشور، در اینباره توضیح میدهد: «در برخی وقفنامهها تصریح شده است که درآمد موقوفه صرف امور درمانی شود؛ مانند بیمارستان باتمانقلیچ اردبیل یا موقوفهی عمیدی. در برخی دیگر نیز نیت واقف بهصورت کلی ذکر شده است، مثلاً اطعام فقرا یا برگزاری مراسم عزاداری. در همهی این موارد، هدف ما این است که موقوفه به درآمدزایی برسد تا عواید آن دقیقاً در مسیر نیت واقف هزینه شود.»
وی میافزاید: «سازمان تصمیمات سرمایهگذاری موقوفات را به سمتی هدایت میکند که درآمد بیشتری ایجاد شود و هدف وقف بهخوبی محقق گردد، در عین حال توجه جدی به حفظ عین موقوفه نیز معطوف است. بر همین اساس، از عواید این موقوفات، اشتغال و درآمد در حوزههای مختلف سرمایهگذاری، ساختوساز و آبادانی کشور تأمین میشود.»
کلامی دربارهی آمارهای این نوع موقوفات و دستاوردهای آن برای کشور میگوید: «از سال ۱۳۹۸ تاکنون، حدود ۱۱۱۶ مصوبه در کمیسیون احیا و آبادانی در موضوعات متنوعی چون مسکونی، تجاری، خدماتی، شیلات دانشبنیان، گردشگری، دامداری، خرید رقبه، مذهبی، آموزشی، بیمارستانی و نیروگاه خورشیدی تصویب شده است. برای مثال، در استان گلستان باغات متعددی از محل منافع این موقوفات احیا شدهاند. در سال ۱۴۰۴، بیش از ۱۵ هزار شغل مستقیم و ۴۰ هزار شغل غیرمستقیم ایجاد شده است. حجم ریالی طرحهای بررسیشده در این سال حدود ۱۱ همت بوده که در قالب ۱۴۲ مصوبه و طی ۲۰ جلسه کارشناسی شده است. پروژههای اجراشده از عواید موقوفات، در سراسر کشور و در استانهای مختلفی چون خراسان رضوی، گلستان، مرکزی و حاشیهی تهران (مانند شهریار، ورامین و دماوند) در حال بهرهبرداری هستند.»
او ادامه میدهد: «سال گذشته چند پروژهی عمرانی در زمینهی احداث نیروگاههای خورشیدی، بهویژه در امامزادگان و بقاع متبرکه، با هدف کمک به ظرفیت برقی کشور احداث شد. اقدامی که هم بقاع متبرکه را از برق شبکهی سراسری بینیاز میکند و هم برق مازاد را به مصارف صنعتی و خانگی میرساند. در بحث اشتغالزایی نیز، عواید حاصل از موقوفات منفعتی تاکنون به اشتغال مستقیم بیش از ۱۵ هزار نفر در حوزههای کشاورزی، عمرانی و سایر بخشها و اشتغال غیرمستقیم ۳۹ هزار نفر کمک کرده است.»
