به گزارش خبرنگار مهر،امروز سالگرد واقعه تاریخی مباهله است. تاریخ مبنای قضاوتهای بزرگی در باب حقانیت ادیان و مکاتب بوده است، اما در میان تمامی وقایع صدر اسلام، هیچ رویدادی به اندازه «واقعه مباهله» تجلیگر تلاقی منطق، معنویت و قاطعیت در اثبات حقانیت نیست.
مباهله، که در بیست و چهارمین روز از ماه ذیالحجه سال دهم هجری رخ داد، فراتر از یک رویارویی مذهبی میان پیامبر اسلام (ص) و مسیحیان نجران، یک نقطه عطف الهیاتی در تاریخ ادیان توحیدی محسوب میشود. این واقعه نه تنها برتری منطق وحیانی بر استدلالهای بشری را نشان داد، بلکه سندی زنده بر جایگاه ممتاز اهلبیت (ع) در ساختار هدایت الهی گردید. برای تبیین دقیق این مسئله، باید ابتدا به ریشههای تاریخی و مفهومی مباهله در سنت ادیان توحیدی نگریست و سپس جزئیات شگرف آن را در بستر صدر اسلام تحلیل کرد.
مباهله در لغت از ریشه «بهل» به معنای رها کردن و واگذار کردن بنده به حال خود است و در اصطلاح دینی، به معنای نفرین کردن دو طرف نسبت به یکدیگر است تا خداوند دروغگو را رسوا و مجازات کند. این روش، نه یک ابزار معمول برای حل اختلافات، بلکه «آخرین راهکار» برای زمانی است که استدلالهای عقلی و گفتوگوهای کلامی به بنبست میرسد.
در ادیان توحیدی، اعتقاد به مداخله مستقیم خداوند در امور دنیوی برای نصرت حق همواره وجود داشته است؛ اما مباهله پیامبر (ص) با مسیحیان نجران، صورتی نظاممند و غایی از این مداخله را به نمایش گذاشت. نجران، منطقهای حاصلخیز در مرز حجاز و یمن، تنها نقطه مسیحینشین حجاز بود که به لحاظ سیاسی و مذهبی اهمیت استراتژیک داشت. هیئت بلندپایه نجرانی متشکل از اسقفها و دانشمندانی چون «ابوحارثه بن علقمه» با غرور علمی و مذهبی خاصی وارد مدینه شدند تا درباره ماهیت حضرت عیسی (ع) با پیامبر (ص) مناظره کنند.
مسیحیان نجران بر الوهیت عیسی (ع) یا پسر خدا بودن او اصرار داشتند، در حالی که قرآن با منطقی استوار در آیه ۵۹ سوره آلعمران میفرماید: «إِنَّ مَثَلَ عِیسَی عِنْدَ اللَّهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ». این استدلال که اگر عیسی بدون پدر است، آدم (ع) بدون پدر و مادر خلق شد، پایههای کلامی نجرانیان را لرزاند. اما زمانی که تعصب بر منطق پیشی گرفت، آیه مباهله نازل شد: «فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَکُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکَاذِبِینَ».
این فراخوان، یک دعوت عمومی نبود، بلکه دعوتی گزینشی و بسیار دقیق بود که مخاطبان را به آوردن عزیزترین کسانشان فرا میخواند تا صداقت ادعای خود را با جان عزیزانشان قمار کنند.
روز موعد، صحنهای خلق شد که تاریخ هرگز آن را فراموش نخواهد کرد. پیامبر اسلام (ص) در حالی که حسین (ع) را در آغوش داشت و دست حسن (ع) را گرفته بود، و پشت سر او حضرت فاطمه (س) و سپس حضرت علی (ع) حرکت میکردند، به صحرا آمد. این ترکیب پنجنفره، یعنی «پنج تن آلعبا»، تمام هستی و اعتبار رسالت را در یک کفه ترازو گذاشته بود.
اسقف نجران با مشاهده این سیمای ملکوتی و اطمینان قلبی پیامبر (ص) به همراهانش گفت: «من چهرههایی را میبینم که اگر از خدا بخواهند کوهی را از جا بکند، چنین خواهد شد؛ با اینان مباهله نکنید که هلاک میشوید.» این عقبنشینی مسیحیان، بزرگترین پیروزی دیپلماتیک و اعتقادی اسلام بدون خونریزی بود. نجرانیان صلح را برگزیدند و با پرداخت جزیه، تحت حمایت حکومت اسلامی باقی ماندند، اما پیام اصلی واقعه در بطن تاریخ ثبت شد: حقانیت اسلام نه با شمشیر، بلکه با صدق محض و پشتوانه الهی به اثبات رسید.
ابعاد الهیاتی مباهله
ابعاد الهیاتی مباهله در پیوند میان نبوت و امامت تجلی مییابد. مفسران بزرگ شیعه و حتی بسیاری از علمای اهل سنت تأکید دارند که واژه «أنفسنا» (جانهای ما) در آیه مباهله، مستقیماً به علی بن ابیطالب (ع) اشاره دارد. این بدان معناست که علی (ع) به لحاظ کمالات و فضایل، در جایگاه نفس و جان پیامبر قرار گرفته است. همچنین حضور حضرت زهرا (ع) به عنوان یگانه مصداق «نساءنا» و حسنین (ع) به عنوان «أبناءنا»، نشاندهنده آن است که اهلبیت (ع) بخشی جداییناپذیر از رسالت هستند. مباهله ثابت کرد که در لحظات سرنوشتساز، معیار تشخیص حق از باطل، تمسک به این خاندان است. در واقع، واقعه مباهله استمرار جریان توحید در بستر ولایت است و نشان میدهد که پیامبر (ص) برای حفظ دین، برگزیدهترین انسانها را به میدان میآورد.
از منظر جامعهشناسی تاریخی، واقعه مباهله نشاندهنده سعهصدر و در عین حال قاطعیت اسلام در مواجهه با پیروان دیگر ادیان است. پیامبر (ص) ابتدا از درِ مناظره و گفتوگوی علمی وارد شد و جالب اینجاست که به مسیحیان اجازه داد در مسجد مدینه مراسم عبادی خود را بجا آورند. این الگوی همزیستی مسالمتآمیز، در کنار اقتدار در دفاع از اصول توحیدی، پارادوکسی سازنده را به نمایش میگذارد. مباهله به ما میآموزد که حقیقتجویی مستلزم شجاعت است. مسیحیان نجران اگرچه حقانیت پیامبر را نپذیرفتند، اما آنقدر خردمند بودند که در برابر «نشانه الهی» سر فرود آورند و از نابودی خود و قومشان جلوگیری کنند. این واقعه همچنین پاسخی است به کسانی که اسلام را دین خشونت مینامند؛ چرا که پیامبر (ص) در اوج قدرت نظامی، پیشنهاد مباهله را که یک مبارزه معنوی است، به جای جنگ نظامی مطرح کرد.
نکات برجسته و درسهای آموختنی از این رویداد برای جهان معاصر بسیار است. نخست، اهمیت «خانواده» در پیشبرد اهداف الهی است؛ اینکه پیامبر (ص) خانواده خود را محور قرار میدهد، جایگاه تربیتی و سیاسی بیت وحی را گوشزد میکند. دوم، بحث «نیت و اخلاص» است؛ در مباهله، قدرتِ فیزیکی کارساز نیست، بلکه اتصال قلب به منبع وحی است که لرزه بر اندام دشمن میاندازد. سوم، اثبات این مطلب که حقانیت یک مکتب در گروِ آمادگی رهبران آن برای فداکاری در سختترین شرایط است. واقعه مباهله به عنوان «عید بزرگ ولایت»، در کنار غدیر خم، دو بال قدرتمند برای تبیین جایگاه اهلبیت (ع) در هدایت بشری هستند. غدیر، اعلام رسمی ولایت بود و مباهله، اثبات وجودی و فضیلتمحور این ولایت در برابر بیگانگان.
در تحلیل نهایی، مباهله فراتر از یک حادثه، یک «فرهنگ» است؛ فرهنگِ استدلال، فرهنگِ نترسیدن از باطل و فرهنگِ تکیه بر داشتههای اصیل معنوی. این واقعه مرز میان اسلام ناب و قرائتهای منحرف را مشخص کرد. امروز نیز تبیین مسئله مباهله میتواند راهگشای گفتوگوهای میاندینی باشد، به شرط آنکه بر مدار صدق و دوری از لجاجت استوار باشد.
تکرار سالانه گرامیداشت این روز، تنها یک یادآوری تاریخی نیست، بلکه بازخوانی میثاقنامهای است که در آن، حق با تمام قامت در برابر باطل ایستاد و نشان داد که نور خدا با دهان کذبان خاموششدنی نیست. واقعه نجران و مدینه، درسی ابدی برای بشریت است که بدانند حقیقت، خورشیدی است که حتی اگر با ابرهای انکار پوشانده شود، باز هم گرمای حضورش، صاحبان بصیرت را به تعظیم وا میدارد. این گزارش جامع، قطرهای از دریای بیکران این واقعه عظیم است که تبیین آن در هر عصر، ضرورتی انکارناپذیر برای درک هویت اصیل اسلامی و جایگاه رفیع ائمه اطهار (ع) است.
