خبرگزاری مهر – گروه جامعه : کاهش نرخ باروری در سال‌های اخیر یکی از مهم‌ترین مسائل جمعیتی کشور است؛ مسئله‌ای که آثار آن تنها به کاهش تعداد تولدها محدود نمی‌شود و می‌تواند در سال‌های آینده بر ساختار سنی جمعیت، بازار کار، ازدواج و تشکیل خانواده نیز اثر بگذارد.
در همین راستا، درباره تغییر الگوی فرزندآوری، زمان بروز آثار کاهش جمعیت جوان، تأثیر مهاجرت و مهم‌ترین پیامدهای جمعیتی ایران با محمود مشفق، دانشیار جمعیت‌شناسی دانشگاه علامه طباطبایی گفتگو کردیم. مشروح این گفتگو را در ادامه میخوانید.
آیا الگوی فرزندآوری در ایران تغییر کرده یا فقط تعداد فرزندان کاهش یافته است؟
مشفق: سؤال شما چند وجه دارد. اول اینکه تعداد فرزندان رو به کاهش بوده است. یعنی میزان باروری و تعداد متولدین ما در این ۱۰ سال اخیر رو به کاهش بوده، اما سرعت کاهش در یکی دو سال اخیر مقداری کمتر شده است.از نظر الگوی فرزندآوری، ما دو شاخص داریم؛ یکی تعداد ایده‌آل فرزند و دیگری تعداد واقعی فرزندآوری.
تعداد ایده‌آل فرزند، یعنی تعداد بچه‌هایی که زنان ازدواج‌کرده تمایل دارند داشته باشند، آنچنان تغییری پیدا نکرده و در مطالعات پیمایشی در حد ۲.۲، ۲.۵ و حدود ۲.۳ خودش را نشان می‌دهد.
اما تعداد واقعی فرزندآوری که با شاخص جمعیت‌شناسی نرخ باروری کل سنجیده می‌شود، رو به کاهش بوده است. میزان باروری کل ما از حدود ۱.۷۴ در سال ۱۴۰۰ الان رسیده به حدود ۱.۳۵. بنابراین هم از نظر تعداد کاهش پیدا کرده‌ایم و هم از نظر الگوی باروری واقعی تغییر داشته‌ایم.
یعنی افراد همچنان تعداد فرزند ایده‌آل خود را حفظ کرده‌اند؟
مشفق: از نظر تعداد ایده‌آل، تغییر زیادی پیدا نکرده‌ایم. افراد می‌خواهند حداقل دو بچه داشته باشند، ولی یک‌سری موانع اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی مانع می‌شود که افراد به تعداد ایده‌آل فرزندآوری خودشان دست پیدا کنند.
کاهش جمعیت جوان چه زمانی خودش را در بازار کار نشان می‌دهد؟
مشفق: این موضوع از نظر زمانی بستگی دارد به پنجره فرصت جمعیتی که ما از آن تحت عنوان فرصت جمعیتی یاد می‌کنیم و آن افزایش جمعیت در سن کار است.
سن کاری که در پنجره جمعیتی در نظر می‌گیریم از ۱۵ سالگی تا ۶۴ سالگی است. البته در همین رده سنی باید یک تقسیم‌بندی داشته باشیم؛ بین ۱۵ تا ۲۹ سال، ۳۰ تا ۴۵ سال و بعد ۴۵ تا ۶۵ سال.
به تدریج که باروری پایین می‌آید و کاهش آن استمرار پیدا می‌کند، ابتدا کاهش در گروه ۱۵ تا ۲۹ سال اتفاق می‌افتد، بعد این کاهش به گروه ۳۰ تا ۴۵ سال منتقل می‌شود و در ادامه به گروه ۴۵ سال به بالا انتقال پیدا می‌کند.
این کاهش جمعیت نیروی کار از چه زمانی خودش را نشان می‌دهد؟
مشفق: میزان باروری کل ما به‌طور معناداری از سال ۱۳۹۵ کاهش پیدا کرده است. اگر سال ۱۳۹۵ را مبدأ قرار بدهیم، ۱۵ سال بعد، این موضوع خودش را در اولین گروه پنجره جمعیتی نشان می‌دهد؛ یعنی از سال ۱۴۱۰ به بعد در گروه اول پنجره جمعیتی باید کاهش داشته باشیم.
بنابراین نشانه‌های کاهش جمعیت نیروی کار از سال ۱۴۱۰ ابتدا در گروه‌های سنی ۱۵ تا ۲۹ سال خودش را نشان می‌دهد و بعد حدود یک دهه دیگر در گروه‌های سنی بالاتر نیز خودش را نشان خواهد داد.از نظر زمانی، در ایران بین سال‌های ۱۴۱۰ تا ۱۴۱۵ به‌طور نسبی باید شاهد کاهش جمعیت نیروی کار باشیم.
مهاجرت جوانان چقدر بر وضعیت جمعیتی کشور تأثیر می‌گذارد؟
مشفق: صددرصد تأثیر می‌گذارد. ما یک بحث مهاجرت بالفعل داریم؛ یعنی مهاجرتی که به صورت واقعی اتفاق می‌افتد. یک بحث هم جوانانی هستند که در آستانه مهاجرت قرار دارند؛ یعنی انگیزه مهاجرت دارند، ولی به دلیل اینکه ظرفیت مهاجرت ندارند، اقدام نمی‌کنند.
این ظرفیت مهاجرت می‌تواند از نظر قوانین و مقررات بین‌المللی، وضعیت مالی و هزینه‌های مهاجرت باشد. الان مهاجرت در کشور به این دلایل پایین آمده، اما در گذشته که ظرفیت مهاجرت بالا بود، بخش قابل توجهی از این تمایل تبدیل به اقدام به مهاجرت می‌شد. الان این تمایل وجود دارد، اما اقدام کمتر شده است.
اگر طبق الگوی قبلی مهاجرت بخواهد اتفاق بیفتد، بر اساس برآوردهای صورت‌گرفته، خالص مهاجرت ما که عمدتاً مربوط به دوره‌های سنی کار و فعالیت است، حدود منفی ۱.۵ در هزار تا منفی ۲ در هزار بوده که یک رقم جمعیتی بین ۱۵۰ تا ۲۰۰ هزار نفر در سال می‌شود.
یعنی به‌طور سالانه ۱۵۰ تا ۲۰۰ هزار نفر جمعیت به خاطر موازنه منفی مهاجرتی در سال‌های گذشته از جمعیت کم می‌شده است. اگر این روند ادامه پیدا کند، عمدتاً ۷۰ تا ۸۰ درصد این افراد هم در جوانی و در سنین کار و فعالیت هستند.
اگر آن روند گذشته ادامه پیدا کند، طبیعتاً باعث کاهش جمعیت جوان می‌شود و کاهش جمعیت جوان نیز باعث کاهش ظرفیت ازدواج و تشکیل خانواده خواهد شد.
با ادامه این روند، مهم‌ترین پیامد جمعیتی ایران در ۱۰ سال آینده چه خواهد بود؟
مشفق: ما الان در وضعیت باروری خیلی پایین هستیم. وقتی باروری پایین می‌آید، می‌گویند آن کشور در تله باروری پایین قرار گرفته است. وقتی باروری زیر ۱.۵ می‌آید، الان باروری ما حدود ۱.۳۵ است.
در ادبیات بین‌المللی و مطالعات تجربی بین‌المللی می‌گویند وقتی باروری به این سطح می‌رسد، سیاست‌های افزایش باروری دولت هم آنچنان تغییری در نرخ باروری ایجاد نمی‌کند.
بنابراین تداوم کاهش باروری باعث کاهش جمعیت جوان و افزایش سرعت سالخوردگی جمعیت می‌شود.
اگر سیاست‌های دولت برای افزایش باروری جواب ندهد، چه باید کرد؟
مشفق: کاری نباید کرد؛ باید به مردم کمک کنیم که بتوانند زندگی کنند. باید کمک کنیم خانواده تشکیل بدهند و ازدواج جوانان، اشتغال و کار و فعالیت آنها تسهیل شود.
سیاست‌های دولت باید برود روی کانال چیزهای بنیادی؛ یعنی سیاست‌های بنیادین مثل اشتغال‌زایی، استفاده از پنجره جمعیتی، تقویت بنیه اقتصادی جوانان، افزایش رقابت‌پذیری شغلی و بهبود آموزش‌های مهارت‌محور.
این کارها را باید انجام بدهیم که بتوانیم اکوسیستمی ایجاد کنیم که افراد بتوانند در این جامعه هم خانواده تشکیل بدهند و هم امیدشان به آینده افزایش پیدا کند و به این نتیجه برسند که در همین ایران هم می‌توانند به آرزوها و انتظارات خودشان برسند.
برای ماندگاری جمعیت جوان چه سیاست‌هایی باید در اولویت قرار گیرد؟
مشفق: سیاست‌های ما باید برود به سمت سیاست‌های ثبات اقتصادی، اشتغال‌زایی، استفاده از پنجره جمعیتی و کاهش میل به مهاجرت از طریق سیاست‌های تشویقی، نه از طریق سیاست‌های تهدیدی.این موارد به ماندگاری جمعیت جوان و رغبت برای ازدواج و فرزندآوری کمک می‌کند.
درحال حاضر حدود ۱۰ میلیون نفر در سنین ازدواج داریم که می‌توانیم بگوییم پشت درِ ورود به خانواده هستند؛ یعنی ظرفیت تشکیل خانواده در آنها وجود دارد.
اما به دلیل اینکه شاید از آینده واهمه دارند، از آینده اقتصادی خودشان نگران هستند یا مشکلات اقتصادی دارند، ازدواج نمی‌کنند.
بنابراین ایجاد شرایط برای جوانان در سن ازدواج و در سن کار، هم تمایل آنها برای مهاجرت را کم می‌کند و هم میل به ازدواج و فرزندآوری را در بین آنها افزایش می‌دهد.
