خبرگزاری مهر، گروه جامعه: پیشگیری از اعتیاد زمانی می‌تواند به نتیجه برسد که از برنامه‌های پراکنده و اقدامات جزیره‌ای عبور کرده و به یک زنجیره هماهنگ میان دستگاه‌های اجرایی، خانواده‌ها، نهادهای مردمی و مراکز تخصصی تبدیل شود؛ موضوعی که در یکصد و سومین جلسه کمیته ملی فرهنگی و پیشگیری ستاد مبارزه با مواد مخدر مورد تأکید قرار گرفت.
زهرا عابدینی، سرپرست معاونت پیشگیری و درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر، با اشاره به عضویت حدود ۲۲ تا ۲۳ دستگاه در این کمیته، بر ضرورت استفاده از ظرفیت‌های مختلف در چارچوب برنامه ملی پیشگیری از اعتیاد در سال ۱۴۰۵ تأکید کرد.
وی با بیان اینکه هم‌افزایی دستگاه‌ها یک ضرورت است، گفت: همه دستگاه‌ها باید به صورت منسجم، ذیل یک هدف واحد اما با برنامه‌های متناسب با مأموریت خود وارد میدان شوند.
از نگاه مسئولان ستاد، پیشگیری از اعتیاد نباید به یک حوزه فرعی در برنامه‌های دستگاه‌های فرهنگی، آموزشی و اجتماعی محدود شود. به همین دلیل، توجه به دانش‌آموزان و دانشجویان، تقویت نقش خانواده و رسانه و استفاده از ظرفیت سازمان‌های مردم‌نهاد از محورهای مورد تأکید در این نشست بود.
پیشگیری از مدرسه تا خانواده
نوجوانان و جوانان از گروه‌های مهم در برنامه‌های پیشگیری به شمار می‌روند؛ گروهی که شرایط سنی، فشار همسالان، نیاز به هویت‌یابی و چالش‌های خانوادگی می‌تواند بر رفتار و تصمیم‌های آنان تأثیر بگذارد.
عابدینی با تأکید بر جایگاه حوزه دانش‌آموزی و دانشجویی، خواستار آن شد که موضوع اعتیاد در برنامه‌های وزارت آموزش و پرورش، وزارت علوم و وزارت بهداشت به عنوان یک اولویت اساسی دیده شود.
در همین زمینه، مجید قربانی، سرپرست اداره کل پیشگیری ستاد مبارزه با مواد مخدر، نقش خانواده را در شکل‌گیری مسیر زندگی فرزندان تعیین‌کننده دانست. به گفته وی، عوامل فردی، خانوادگی، اجتماعی، محیطی و فضای دیجیتال می‌توانند هم نقش خطرزا و هم نقش محافظت‌کننده داشته باشند.
این روانشناس، ضعف در تنظیم هیجانات و رفتارهای تکانشی را از عوامل آسیب‌پذیری افراد برشمرد و تاب‌آوری را یکی از مهم‌ترین عوامل محافظت‌کننده در برابر آسیب‌ها دانست. تاب‌آوری، به اعتقاد او، تنها ویژگی فرد نیست و خانواده و جامعه نیز باید در تقویت آن نقش داشته باشند.
تعارضات خانوادگی و نبود فضای امن در خانه از دیگر موضوعاتی بود که قربانی به آن اشاره کرد. اختلاف والدین درباره شیوه تربیت، تنش میان زن و شوهر و رویکردهای کنترل‌گرانه می‌تواند بر وضعیت روانی و رفتاری کودکان و نوجوانان تأثیر بگذارد.
والدین؛ همراه فرزندان، نه ناظر کنترل‌گر
با گسترش آسیب‌های نوپدید و تغییر الگوهای ارتباطی، آگاهی خانواده‌ها از مواد جدید و عوامل خطرزا اهمیت بیشتری پیدا کرده است. قربانی معتقد است خانواده‌ها باید اطلاعات خود را متناسب با شرایط روز افزایش دهند و در مواجهه با رفتارهای مشکوک فرزندان، از قضاوت و برچسب‌گذاری پرهیز کنند.
وی در توضیح نقش والدین گفت: والدین باید مانند یک سایه در کنار فرزندان خود حضور داشته باشند، اما این حضور به معنای مداخله مستقیم، اضطراب‌آلود و کنترل‌گرانه در همه امور نیست.
بر اساس این دیدگاه، ارتباط سازنده میان والدین و فرزندان، آموزش مهارت‌های زندگی، مدیریت تعارض و تقویت توانایی «نه گفتن» می‌تواند بخشی از نظام پیشگیری در خانواده باشد. با این حال، مسئولیت پیشگیری تنها متوجه خانواده نیست و مدرسه، دانشگاه، محیط کار و سایر نهادهای اجتماعی نیز باید در این مسیر مشارکت داشته باشند.
برنامه‌های پیشگیری؛ از اجرا تا سنجش اثربخشی
یکی از چالش‌های مهم در اجرای برنامه‌های پیشگیری، تعدد اقدامات بدون ارزیابی دقیق نتایج آنهاست. عابدینی بر ضرورت تمرکز بر برنامه‌های محدودتر اما عمیق و اثربخش تأکید کرده و خواستار آن شده است که سنجش اثربخشی، بخشی مشخص از توافق‌های میان دستگاه‌ها باشد.
بر این اساس، برنامه‌های پیشگیری باید متناسب با سن، جنسیت، شرایط بومی، محیط زندگی و میزان خطرپذیری گروه هدف طراحی شوند. چنین رویکردی، امکان ارزیابی دقیق‌تر و اصلاح برنامه‌ها در سال‌های آینده را فراهم می‌کند.
سرپرست معاونت پیشگیری و درمان ستاد مبارزه با مواد مخدر همچنین بر استفاده از ظرفیت مراکز سلامت روان «سراج» تأکید کرد. به گفته وی، وزارت بهداشت ظرفیت حدود ۱۴۶ مرکز را اعلام کرده است و می‌توان از توان مشاوران، روانپزشکان و مددکاران این مراکز در برنامه‌های پیشگیرانه دستگاه‌های مختلف بهره گرفت.
در کنار روش‌های سنتی آموزش، استفاده از ابزارهای فناورانه نیز مورد توجه قرار گرفته است؛ ابزارهایی که می‌توانند در کاهش هزینه‌ها، افزایش پایداری برنامه‌ها و دسترسی بهتر گروه‌های هدف نقش داشته باشند.
رسانه و تصویرسازی از اعتیاد
پیشگیری از اعتیاد تنها در آموزش‌های رسمی و اقدامات درمانی خلاصه نمی‌شود و نحوه بازنمایی مصرف مواد در رسانه‌ها و آثار نمایشی نیز می‌تواند بر نگرش مخاطبان تأثیر بگذارد.
مهدی مختارپور، جامعه‌شناس و استاد دانشگاه، با انتقاد از برخی شیوه‌های نمایش مصرف مواد در آثار شبکه نمایش خانگی، معتقد است در مواردی میان تصویر ارائه‌شده و واقعیت‌های علمی و اجتماعی اعتیاد فاصله وجود دارد.
وی گفت: این آثار در مواردی تصویری سطحی، کلیشه‌ای و گاه رمانتیزه از مصرف مواد ارائه می‌کنند و با پیچیدگی‌های روان‌شناختی و زیستی اعتیاد و همچنین ریشه‌های اقتصادی، فرهنگی و خانوادگی آن همخوانی ندارند.
به گفته این جامعه‌شناس، نمایش شخصیت‌های مصرف‌کننده در قالب افراد موفق، محبوب، هنرمند یا برخوردار از ویژگی‌های جذاب، ممکن است موجب پیوند خوردن این ویژگی‌ها با رفتار مصرف مواد در ذهن برخی مخاطبان شود. این مسئله به‌ویژه درباره نوجوانان و جوانانی که در مرحله شکل‌گیری هویت قرار دارند، اهمیت پیدا می‌کند.
مختارپور، جست‌وجوی هویت، کنجکاوی، جذابیت شخصیت ضدقهرمان، احساس درک شدن و فشار همسالان را از جمله عواملی دانست که می‌توانند در همذات‌پنداری مخاطبان جوان با شخصیت‌های مصرف‌کننده نقش داشته باشند.
وی همچنین با اشاره به نمایش برخی رفتارهای پرخطر در قالب دورهمی‌های دوستانه یا خانوادگی، نسبت به عادی‌سازی تدریجی این رفتارها هشدار داد و بر ضرورت بازنمایی مسئولانه اعتیاد تأکید کرد.
ضرورت نگاه اجتماعی به اعتیاد
در حالی که برخی برنامه‌های پیشگیری بر آموزش و آگاه‌سازی متمرکز هستند، کارشناسان حاضر در این نشست بر اهمیت مداخلات زودهنگام، توجه به شرایط خانوادگی و تقویت تاب‌آوری اجتماعی تأکید کردند.
عابدینی با اشاره به اینکه آموزش تنها یکی از مؤلفه‌های پیشگیری است، خواستار توجه دستگاه‌های مرتبط با دانش‌آموزان، دانشجویان و خانواده‌ها به مداخلات زودهنگام شد. وی همچنین پیوست رسانه‌ای را بخشی ضروری از برنامه‌های پیشگیری دانست.
از سوی دیگر، قربانی با تأکید بر نقش همه محیط‌های اجتماعی در پیشگیری، گفت: نمی‌توان مسئولیت پیشگیری از اعتیاد را تنها بر عهده خانواده گذاشت.
مجموع این دیدگاه‌ها نشان می‌دهد پیشگیری از اعتیاد نیازمند رویکردی چندلایه است؛ رویکردی که از خانواده و مدرسه آغاز می‌شود، با مشارکت دستگاه‌های اجرایی و نهادهای مردمی ادامه می‌یابد و از طریق برنامه‌های علمی، ارزیابی اثربخشی و اطلاع‌رسانی مسئولانه تقویت می‌شود. تحقق چنین رویکردی، مستلزم هماهنگی میان نهادهای مسئول و تبدیل پیشگیری از اعتیاد به یک اولویت مشترک در برنامه‌ریزی اجتماعی کشور است.
