به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری تسنیم، بیست‌وسومین سال فعالیت بازار رسمی کالا در ایران در حالی سپری می‌شود که نقطه آغاز این مسیر به 25 شهریور 1382 بازمی‌گردد؛ روزی که «سازمان کارگزاران بورس فلزات تهران» به‌عنوان نخستین بورس کالایی کشور فعالیت خود را آغاز کرد. این اتفاق در شرایطی رخ داد که اقتصاد ایران برای سال‌ها با بازارهای سنتی، قیمت‌گذاری‌های غیرشفاف و محدودیت در دسترسی تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان به یک سازوکار سازمان‌یافته برای معامله کالا مواجه بود. از این رو، افتتاح بورس فلزات، در واقع نخستین گام برای انتقال بخشی از معاملات عمده کالا به یک بازار رسمی و شفاف بود.
یک سال بعد، در شهریور 1383، «بورس کالای کشاورزی» نیز فعالیت خود را آغاز کرد؛ و در ادامه و پس از تصویب قانون بازار اوراق بهادار در سال 1384، فرآیند یکپارچه‌سازی بورس‌های کالایی شکل گرفت و سرانجام بورس فلزات و بورس کالای کشاورزی در قالب بورس کالای ایران تجمیع شدند.
در نهایت بورس کالای ایران از ابتدای مهرماه 1386 فعالیت خود را آغاز کرد و معاملات آن تحت نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار قرار گرفت.
چرا بورس کالا شکل گرفت؟
ایجاد بورس کالا علاوه بر تاسیس یک محل جدید برای خرید و فروش محصولات، فراهم آوردن بستری سازمان‌یافته برای برخورد عرضه و تقاضا، افزایش شفافیت معاملات و شکل‌گیری قیمت بر مبنای مکانیسم بازار است؛ چرا که در یک بازار سنتی، قیمت یک کالا می‌تواند تحت تاثیر اطلاعات نامتقارن، واسطه‌گری، محدودیت دسترسی به اطلاعات و قدرت چانه‌زنی طرفین معامله قرار گیرد؛ اما سازوکار بورس کالا تلاش می‌کند این فرآیند را استاندارد کند؛ کالا مشخصات و استاندارد قابل معامله پیدا می‌کند، عرضه و تقاضا در یک بستر رسمی مقابل یکدیگر قرار می‌گیرند و معاملات نیز با سازوکارهای نظارتی و تسویه مشخص انجام می‌شود.
این کارکرد به‌ویژه برای اقتصاد ایران که بخش قابل توجهی از تولید آن به صنایع نفت، پتروشیمی، فولاد، مس، سیمان و سایر مواد اولیه وابسته است، اهمیت زیادی دارد. از این رو، بورس کالا به تدریج از یک بازار متمرکز بر فلزات به بازاری گسترده برای محصولات صنعتی، معدنی، پتروشیمی، فرآورده‌های نفتی، کشاورزی و صادراتی تبدیل شده است.
از فولاد و مس تا ابزارهای مالی
از سوی دیگر، گسترش بورس کالا فقط به افزایش تعداد کالاهای قابل معامله محدود نمانده است، و طی سال‌های فعالیت این بازار، ابزارهایی مانند گواهی سپرده کالایی، قراردادهای مشتقه، صندوق‌های سرمایه‌گذاری کالایی و اوراق مبتنی بر کالا نیز توسعه یافته‌اند. در این ساختار، کالا می‌تواند از یک دارایی صرفا فیزیکی به یک دارایی قابل سرمایه‌گذاری تبدیل شود. برای نمونه، گواهی سپرده کالایی امکان معامله اوراقی را فراهم می‌کند که نماینده مالکیت مقدار مشخصی از یک کالا در انبار پذیرفته‌شده است. در بخش مشتقه نیز قراردادهای آتی و سایر ابزارها امکان مدیریت ریسک قیمت را فراهم می‌کنند.
راه‌اندازی معاملات آتی پسته در شهریور امسال و همچنین توسعه صندوق‌های کالایی مبتنی بر فلزات گرانبها، نمونه‌ای از تداوم این روند است.
این در حالی است که مقیاس معاملات امروز بورس کالا فاصله قابل توجهی با روزهای ابتدایی فعالیت بورس فلزات دارد؛ و ارقام بالای معاملات نشان می‌دهد بورس کالا اکنون بخش قابل توجهی از گردش تجاری مواد اولیه و محصولات پایه اقتصاد ایران را در خود جای داده است.
جایگاه بورس کالا در اقتصاد ایران
اهمیت بورس کالا را می‌توان در چند کارکرد اصلی از جمله کشف قیمت، شفافیت معاملات، کاهش هزینه مبادله، مدیریت ریسک قیمت، تأمین مالی و تسهیل تجارت خلاصه کرد.
کشف قیمت در این بازار می‌تواند به‌عنوان یک مرجع برای تولیدکننده، مصرف‌کننده و سیاست‌گذار عمل کند. از سوی دیگر، عرضه کالا در بستر شفاف بورس می‌تواند دسترسی فعالان اقتصادی به اطلاعات قیمت و حجم معاملات را افزایش دهد.
بورس کالا همچنین به تدریج به یکی از مسیرهای مهم تامین مالی مبتنی بر کالا تبدیل شده است؛ و ابزارهایی مانند گواهی سپرده و قراردادهای سلف می‌توانند به بنگاه‌ها اجازه دهند بخشی از منابع مورد نیاز خود را با اتکا به موجودی یا تولید آینده تامین کنند. از این منظر، بورس کالا در نقطه اتصال بازار سرمایه با بخش واقعی اقتصاد قرار گرفته است.
23 سال پس از یک آغاز تاریخی
در مجموع، 25 شهریور 1382 را می‌توان نقطه شروع دوره‌ای دانست که در آن معامله کالا در ایران به‌تدریج از چارچوب‌های سنتی فاصله گرفت و وارد ساختاری سازمان‌یافته و قانونمند شد.
بورس فلزات تهران در ابتدا بازاری محدودتر با تمرکز بر محصولات فلزی بود؛ اما مسیری که از آن روز آغاز شد، امروز به بازاری با میلیون‌ها تن معامله در هفته، صدها هزار میلیارد تومان گردش مالی، بازارهای فیزیکی، صادراتی و مالی و مجموعه‌ای از ابزارهای نوین تبدیل شده است.
به این ترتیب، اهمیت بورس کالا تنها در حجم معاملات آن خلاصه نمی‌شود؛ این بازار طی بیش از دو دهه به بخشی از زیرساخت قیمت‌گذاری، تجارت و تامین مالی اقتصاد ایران تبدیل شده است؛ جایگاهی که توسعه ابزارهای مالی و اتصال بیشتر بازار کالا به نیازهای واقعی تولید می‌تواند در سال‌های آینده آن را گسترده‌تر کند.
مهدی حاجی‌وند، کارشناس بازار سرمایه
انتهای پیام/
